براي دريافت جديد ترين عکسها و فيلمها و همچنين جديد ترين موزيک ها اينجا عضو شويد :

منبع کدهای وبلاگ

Javascripts

رفتن به بالای صفحه

Accounts Receivable - AR

Money that customers (individuals or corporations) owe a company in exchange for its goods or services. Accounts receivable usually come in the form of operating lines of credit, and are usually due within a relatively short time period, ranging from a few days or weeks up to one year.

Notes:

If a company has receivables, it means it has made the sale but has yet to collect the money from the purchaser. Most companies operate by allowing some portion of their sales to be on credit. These sales are usually to frequent customers, who are invoiced periodically, allowing them to avoid the hassle of physically making payments as each transaction occurs.

If you look at the balance sheet of a public company, you will usually see accounts receivable recorded as an asset, since it represents a legal obligation for the customer to remit cash for its debts. Conversely, when a company owes debts to its suppliers or other parties, these are known as accounts payable.

Accounts Payable - AP

Any money that a company owes its suppliers for goods and services. Accounts payable is recorded on a company's balance sheet as a short-term (current) liability.

Notes:

Essentially, this represents debt a company must settle within one year. Examples are unpaid phone bills and other utilities.

Stock

A type of security that signifies ownership in a corporation and represents a claim on part of the corporation's assets and earnings.

There are two main types of stock: common and preferred. Common stock usually entitles the owner the right to vote at shareholder meetings and to receive dividends that the company has declared. Preferred stock generally does not have voting rights, but has a higher claim on assets and earnings than the common shares. For example, owners of preferred stock receive dividends before common shareholders and have priority in the event a company goes bankrupt and is liquidated.

Also known as shares, or equity.

Notes:

A holder of stock (a shareholder) has a claim on a part of the corporation's assets and earnings. In other words, a shareholder is an owner of a company. Ownership is determined by the number of shares a person owns relative to the number of outstanding shares. For example, if a company has 1000 shares of stock outstanding, and one person owns 100 shares, that person would own and have claim to 10% of the company's assets.

Mortgage

A loan secured by the collateral of some specified real estate property that the borrower is obliged to pay back with predetermined set of payments.

Notes:

The difference between mortgage rates and GIC rates is the profit that the bank makes. If mortgage rates are at 8% and GICs are paying 5% the bank makes 3%.

Accretion

1. Asset growth through addition or expansion.

2. In reference to discount bonds, it describes the accumulation of value until maturity.

Notes:

1. Accretion can occur through a company's internal development or by way to mergers and acquisitions.

2. Bonds at discount are sold below face value and mature at par. In the duration between the bond's issuance and maturity, no additional value is actually being accumulated within the bond but accretion occurs with the paper or implied capital gain.

Extrinsic Value

The difference between an option's price and the intrinsic value.

Notes:

For example, an option that has a premium price of $10 and an intrinsic value of $5 would
have an extrinsic value of $5. Denoting the amount that the option's price is greater than the intrinsic value, the extrinsic or time value of the option declines as the expiration date of an option draws closer.

Intrinsic Value

1. The value of a company or an asset based on an underlying perception of the value.

2. For call options, this is the difference between the underlying stock's price and the strike price. For put options, it is the difference between the strike price and the underlying stock's price. In the case of both puts and calls, if the difference between the underlying stock's price and the strike price is negative, the value is given as zero.

Notes:

1. Intrinsic value includes hidden things like the value of a brand name, which is difficult to calculate.

2. Intrinsic value in options is the in-the-money portion of the option's premium.

یانگوم

گروه خونی او AB+ است ،قدش 165 سانتی متر  و  وزن تقریبی او 48 کیلوگرم می باشد. به علت بازی بسیار مطلوب و پرشور او در فیلم "جواهری در قصر" بسیاری از مردم دنیا او را با نام "یانگوم" می شناسند. 

برخی فیلم هایی که او در آنها بازی نموده است عبارتند از :

Sympathy or Lady Vengeance (2005) 

  Daejanggeum TV Series (2003) 

  One Fine Spring Day (2001) 

  Last Present (2001) 

  Joint Security Area (2000) 

  Firework TV Series (2000) 

  Invitation TV Series (1999) 

  First Kiss (1998) 

  Inch'Alla (1997)

  Papa TV Series (1996) 

  Men on Asphalt TV Series

جواهری در قصر" عنوان یك سریال ۵۴ قسمتی كره‌‏ای است كه از جمعه ۵ آبان ماه ، از شبكه دو سیما پخش می‌‏شود.

داستان این سریال در خصوص تعدادی خدمتكار است كه در دربار پادشاه كار می‌‏كنند و هر بار در گیر اتفاقاتی می‌‏شوند كه در این قصر به وقوع می‌‏پیوندد.
كارگردانی این سریال را " لی بیونگ هوم" عهده‌‏دار است.
علاقه‌‏مندان به سریال های خانوادگی می‌‏توانند، اولین قسمت این سریال را از ساعت ۵۰/۲۰ جمعه ۵ آبان ماه، از شبكه دو سیما به نظاره بنشینند.

جواهری در قصر" عنوان یك سریال ۵۴ قسمتی كره‌‏ای است كه از جمعه ۵ آبان ماه ، از شبكه دو سیما پخش می‌‏شود.

داستان این سریال در خصوص تعدادی خدمتكار است كه در دربار پادشاه كار می‌‏كنند و هر بار در گیر اتفاقاتی می‌‏شوند كه در این قصر به وقوع می‌‏پیوندد.
كارگردانی این سریال را " لی بیونگ هوم" عهده‌‏دار است.
علاقه‌‏مندان به سریال های خانوادگی می‌‏توانند، اولین قسمت این سریال را از ساعت ۵۰/۲۰ جمعه ۵ آبان ماه، از شبكه دو سیما به نظاره بنشینند.

«فهرست منابع ومآخذ»

1-              قرآن كريم .

2-              نهج البلاغه- ترجمه فیض الاسلام- خطبه 149

3-              تفسیرنمونه- جلد25

4-              زندگی جاوید یا حیات اخروی- آیت الله مطهری-انتشارات صدرا.

5-              معاد- آیت الله دستغیب- انتشارات رحیمی.

6-              اصول وعقاید معاد- اداره سیاسی- ایدئولوژیک ارتش جمهوری اسلامی ایران –چاپخانه اداره جغرافیایی ارتش .

7-              دین وزندگی دوم دبیرستان- شورای برنامه ریزی وتألیف دوم دبیرستان- شرکت چاپ ونشرکتابهای درسی ایران سال 1385.

8-              الاعتقاد- شیخ صدوق .

9-              الحجة البیضاء- فیض کاشانی .

10-         معاد- آیت الله دستغیب- انتشارات امامت- سال1357.

11-         آدم از بهشت تا بهشت- محمد رضا خوش دل- انتشارات حدید-سال1381

12-         کنزالعمل- جلد 14 .

13-         خصال- شیخ صدوق- باب 80 .

14-         مجمع البیان- طبرسی- جلد سوم.

15-         Htpp://www.google.com

قیامت بزرگ است:

از قیامت خبری می شنویم وآنرا ساده گرفتیم در حالیکه عالم دنیا که این قدر در نزد ما بزرگ و مهم است پروردگار عالم در قرآن آنرا لهو ولعب وبازیچه می خواند لکن از قیامت به نام خبر بزرگ یاد می فرماید. بلی خیلی بزرگ است روزی است که خلق اولین وآخرین[1] جمعند چنین جمعیت عظیمی هم متحیر وناراحت از نتیجه اعمالشان هستند همه درجزع وفزعند مگر عده ی خیلی کمی که بعداً ذکر خواهیم کرد.

شکلهای گوناگون در محشر:

درتفسیرمجمع البیان ازرسول خدا(ع)مرویست برای وقتی که معاذ از معنای این  آیه در« سوره النباء آیه 19» پرسید روز قیامت که صوردمیده می شود دسته دسته می آیید یعنی چه؟حضرت فرمود ای معاذ مطلب بذرگیرا پرسش نمودی .  سپس اشک درچشم مبارک جاری شد  وفرمود امت من در روز قیامت ده صف می شوند که البته خداوند این ده صف را ازجمله مسلمین جدا می کند وقبورشان را تغییر میدهد عده ای به شکل میمون وبعضی به صورت خوک وپاره ای دست وپا بریده برخی کوروگروهی گنگ وکرند.فرمود آن کسی که به صورت میمون وارد محشرمی شود سخن چین وآن کسی که میان دو نفر را بهم میزند وسخن هریک را که درباره دیگری گفته برای او خبربرد به شکل خوک می آید. خورنده حرام کسی است که مثلاً کم فروشی کرده غش درمعامله کرده ومال مردم را خورده وکسی  سرنگون است که ربا خواری [2] کرده است آنکس که زبانش را می جود وچرک ازدهانش بیرون می آید آدم بی عمل می باشد هر آدمی  است که کردارش غیر از گفتارش باشد.

آنکه دست وپا بریده وارد محشر می شود (حاکم جور وناحق ) است فرمود آن کسی که کور وارد محشر می شود آزاررسانیده به همسایه است فرمود آن کسی که کور وارد محشرمی شود حاکم جور وناحق است که حکم بنا حق کرده.

بعضی از مردم به صورتها وشکلها یی وارد محشر می شوند که شکل میمون وخوک نیستند  و زیبا هستند  و نیزاز رسول خدا(ص)روایت کرده مردم در قیامت سه جور محشورمی شوند بعضی سوار وبعضی پیاده وبعضی برصورتها حرکت می کنند گفتند یا رسول الله (ص) چگونه با سر می توان حرکت کرد فرمود همان خدائیکه آنها را در دنیا بر پاهایشان حرکت می داد قادر است که با سرهایشان حرکت دهد آنهارا.

گناهکاران شناخته می شوند:

موقف اول درمحشر حیرت است که در قرآن مجید چند جای آن تذکر داده شده در[3]چشمها حرکت نمی کند ودر صورتیکه اهل معصیت باشد نفخ همان معصیت همراهش است به قی که همه متوجه می شوند که این شخص مرتکب چه گناهی بوده است .

کسی که دردنیا شراب خمر می کند شیشه شراب به دست وارد محشر می شود ودر ضمن آیه «فتأتون افواجاً» روایت معاذ را اگر یادتان باشد گفتیم - خداوند متعال به عزت وجلالش قسم یاد فرموده که هر شرابخواری را به مقداری که در دنیا شرب نوشیده از حمیم جهنم به او بخوراند در کتاب مثالی الأخبارازرسول خدا (ص)مرویست که فرمود می آید شارب الخمر در قیامت در حالیکه صورتش سیاه چشمانش ازرق لبهایش آویزان لعاب دهانش وزبانش از دهن بیرون افتاده است ونیزفرموده شرابخوار تشنه بمیرد وتشنه در قیرمی رود وتشنه محشور می شود وهزارسال از تشنگی ناله می کند پس از آن از حمیم جهنم باد می خورانند .

نمی تواند سرش را پایین انداخته وهمه اورا می شناسد که ربا خواراست. درجلدسوم بحارالأنوار چندین روایت ازمعصومین رسیده که می فرماید قیامت نجاه موقف دارد که هر کدام هزار سال می باشد یعنی برای هریک هزار سال می باشد یعنی برای هرکه هزار سال بایستی توقف کرد پنجاه هزارسال از آنچه که می شماریم (مما تعدون)ازسال شمسی یاقمری اگرسؤال شود که عالم قیامت روز وشبی که نداردآفتاب ومهتاب که نیست سپس چرا تعبیرازقیامت بروز شده گوییم چون روزعبارتست از قطعه از زمان که بوسیله آفتاب عالم بطوریکه چشم انسان هر چه را درشب نمی دید درکمال ،وضوح وظهورمی بیند همچنین درقیامت آنچه در دنیا پنهان بود از باطن اشخاص ودرستی ونادرستی عقاید وخوبی وبدی اعمال وآثارآنها تماماًدر قیامت آشکار می شود.

جایگاه گناهکاران:

پس ازپایان محاکمه ،دوزخیان گروه گروه به سوی جهنم رانده می شود .بدان جا می رسند درهای جهنم به روی آن ها بازمی شود.جهنم هفتاد درداردکه راههای ورود گروههای مختلف جهنمی است.آنگاه کافران ومجرمان ،هر دسته ،درجایگاه مناسب خود افکنده می شوند ؛جایگاهی بسیار تنگ آتش جهنم بسیار سخت وسوزاننده است .افروختگی آتش ،آن چنان است که به دلها سر                 می کشدودلها را می سوزاند .هر بارکه آتش جهنم فرو می نشیند .شراره های به آن  می افزایند وآن را شعله ورترمی کنند. این آتش وعذاب ازخود کافران ومجرمان وستمکاران سر چشمه می گیرد وقتی به آتش افکنده می شوند؛ شما و بت هایی که می پرستید ،هیزم دوزخ خواهید بود. ،ملائکه ای هستند که بسیار سخت گیر وشدید العمل اند از انجام وظیفه خود سرپیچی نمی کنند[4]پس از این که دوزخیان دچار عذاب شدند،ناله حسرتشان برمی خیزد ومی گویند؛ای کاش ما خدا را فرمان می بردیم وپیامر خدا را اطاعت می کردیم ای دریغ برما،به خاطر آن چه درباره آن وتاهی کردیم .آنان به خداوند    می گویند:پروردگاررا شقاوت بر ما چیده شده وما مردمی گمراه بودیم ،مارا ازاین جا بیرون که اگر به دنیا گردیم عمل صالح انجام می دهم.

پاسخ قطعی خداوند این است که آیا در دنیا به اندازه کافی به شما عمرندادیم که هرکس [5]می خواست ره راه آید [6]در جای دیگر هم آمده که به آنها می گویند که اگر به دنیا باز گردید همان شیوه قبل را پیش می گیرید [7]آنان گاهی دیگران را مقصر می شمارند ومی گویند:بزرگان ما وشیطان سبب گمراهی ما شدند [8]شیطان می گوید خدا به شما وعده راست داد ومن به شما وعده ی دروغ دادم ،اما من بر شما تسلطی ؛جز این که شما را فرا خواندم وشما نیز این دعوت را پذیرفتند مرا ملامت نکنید خود را ملامت کنید.[9]

جایگاه نیکوکاران:

نیکوکاران ورستگاران را به سوی بهشت می برند،بهشت در حال استقبال وآماده پذیرایی از آنهاست چون بهشتیان سر رسند ،درهای آن را به روی خود گشود می بیند.بهشت هشت دردارد. که بهشتیان از آن درها وارد می شوندیک در مخصوص پیامبران وصدیقان ویک درمخصوص شهیدان وصالحان ودرهای دیگر برای گروههای دیگر است نگهبانان بهشت به اسلام می کنند وخوشامدی می گویند وبه آنان وعده می دهند که همیشه در این جایگاه هشت نیکو ودر امنیت وسلامت به سر می برندرستگاران ،حمد وسپاس خدا را می گذارند ومی گویند خدای را سپاس که به وعده خود وفا کرد وما وارث بهشت شدیم وهر جای آن که بخواهیم ساکن می شویم .چه خوب است پاداش عمل کنندگان هر یک از بهشتیان متناسب با اعمالشان در درجه ای از بهشت قرار می گیرند.[10]'[11]

رسول خدا (ص)فرمود: بالاترین درجه بهشت فردوس است و اگر چه از خدا می خواهید فردوس را طلب کنید. رنج وبدی به بهشتیان نمی رسدوهر چه دل هایشان تمنا کند ودیدگانشان را خوش آید،آماده می شود.شش در بهشت هیچ آلودگی وناپاکی وجود ندارد.کسی سخن لغو را از آنان وگناه آلود نمی شود وگفتارشان سلام ودرود است خدا را سپاس می گویند که حزن واندوه را زا آنان زدوده واز رنج ودرماندگی دور کرده است علاوه بر این ،بالاترین رتبه نعمت های بهشت لقاءودیدار اوست که اولیای خدا در طلب آن هستند وبه شوق آن زندگی می کنند.بهشت برای بهشتیان سرای سالمتی است،زیرا هیچ نقصانی ،اندوهی ،غصه ای ،عجزی،خوف وترسی،جهلی مرگ،هلاکتی وخلاصه هیچ ناراحتی ورنجی در آن جا نیست.نعمت های دائمی آن هیچ گاه خستگی وسستی وملامت نمی آورد.

درآن جا انسان همیشه تازه وشداب وسرحال است وهمواره احساس طراوت وتازگی می کند.زیرا هر چند تازه ای درخواست می کند وهر چه را هم درخواست کند آماده می یابد.

زنان ومردان بهشتی در زیباترین وجوان ترین وجه در بهشت زندگی می کنند همسران به یکدیگرعاشق ومایل هستندازدواج آنان سرشار از عشق ولذت وسرور است واین سرور هیچ گاه تبدیل به ناخوشی ودلزدگی نمی شود. برترین مقام بهشت،مقام رضا وخرسندی است که در این مقام نه تنها خداوند از انسان راضی است،بلکه وی نیز از خداوند رضایت دارد،یکدیگر را می پسندند واز یگدیکر گله وشکایتی ندارند.

رابطه میان عمل وپاداش وکیفر:

بهشت وجهنم ونعمت های بهشتی وعذابهای جهنمی آثار ونتایج اعمال ما در دنیاست.

1-   گاهی پاداش وکیفر بر اساس مجموعه ای ازقرار دادها یقین می شود،مانند این که اگر کارگردر طول روز،کارمعینی را انجام دهد، دستمزد به ازای آن کار دریافت می کند.

2-   پاداش وکیفری که محصول طبیعی خود عمل است.

3-   نوع دیگری ازرابطه میان عمل وپاداش وکیفر وجود دارد که عمیق تر وکامل تر از این دو است. بنابراین فرشتگانی که نامه اعمال انسان را تنظیم می کنند، حقیقت اعمال را ثبت ونگهداری می کنند، نه اینکه گزارشی بنویسند وآن گزارشی را در قیامت نشان دهند. پس نامه عمل گزارش اعمال نیست، بلکه شامل خود اعمال است وبه همین جهت هرگز ازانسان جدا نمی شود. بنابراین، عملی که ما در دنیا انجام می دهیم، همان عمل به صورت پاداش یا کیفر در آخرت واقعیت می یابد این واقعیات یا لذت بخش وزیبا هستند یا درد آور وزشت. اگر شخصی عمری به اساس حق وحقیقت زندگی کرده وبه تحصیل فضایل وکمالات پرداخته است، همین کمالات وفضایل در آخرت برای او محقق می شوند ودر بهشت به صورت نعمت های گوناگون جلوه گر می شوند اما اگر زندگی خود را برگناه، حق کشی وستم بنا کرده، همین زشتی ها در آخرت به صورت عذاب هایی گریبان اورا خواهد گرفت. از این رو قرآن کریم خطاب به کسانی که زرو سیم گنجینه کرده ودر راه خدا انفاق نمی کنند ومی فرماید که روزی باهمین سیم وزرها به پشت ها وپهلو هایشان داغ می زنند.

سخنانی چند از ائمه وپیامبراکرم(ص):

1-رسول خدا (ص) فرمود: بهشت دری دارد به نام که انسان های مجاهد درراه خدا به سوی آن      می روند[12]. آن در به روی آنها باز است وآنان در حالی که شمشیرهای خود را در نیام دارند وارد بهشت می شوند وفرشتگان به آنان خیر مقدم می گویند، درحالی که مؤمنان دیگر هنوز در محل حساب هستند.

2- امام صادق (ع) فرمود: برشما باد تلاوت قرآن، زیرا درجات بهشت به تعداد آیات وقرآن است. چون روز قیامت به خونندگان قرآن گویند: بخوان وبالا برو! وهر آیه ای را که بخواند یک درجه بالا می رود.

3- رسول خدا (ص)فرمود: سخاوت درختی از درختان بهشت است که شاخه های آن در دنیا آویزان است هر کس با سخاوت باشد خود را به شاخه ای از شاخه هایش آویزان کرده است وآن شاخه ها او را به بهشت می کشاند.

4- رسول خدا فرمود: هر وقت به بوی بهشت اشتیاق پیدا می کنم بوی دخترم فاطمه را استشمام می کنم.

5- امام علی (ع)می فرماید: اگر با چشم دل به آنچه از بهشت برایت بیان شده، نگاه کنی روح تو ازمخلوقات زیبای دنیا،از شهوات ولذت هایش از زر وزیورهای دیدنی اش دوری خواهد کرد وافکارات حیرت زده درختانی خواهد شد که شاخه هایش به هم پیوسته وریشه هایش در دل تپه هایی از مشک فرورفته است درختانی که به سواحل نهرهای بهشت قرار دارد. واندیشه ات حیران خوشه هایی از لؤلؤهای تازه خواهد شد که به شاخه های این درخت آویزان است وسرگشته پدید آمدن میوه های مختلفی می شود که در حال بیرون آمدن ازغلاف های خود است، میوه هایی که به آسانی و به دلخواه هرکس چیده می شود.میزبانان بهشتی از میهمانان بهشتی که درمقابل قصرهای خود فرود آمده اند با عسل های خالص وپاک ونوشیدنی های پاکیزه ای که مستی نمی آورد، پذیرایی می کنند. میهمانان بهشت کسانی هستند که خود را ازگناه نگه داشته ودر نتیجه از ناراحتی های انتقال به برزخ وآخرت در امان مانده اند. اما انسان، اگر قلب خویش را متوجه زیبایی هایی کند کخ در بهشت در انتظاراوست، وپیوسته درباره آن ها بیندشی، روحت از شوق واشتیاق به آنها، به سوی بهشت پروتز خواهد کرد.

نتیجه گیری:

در قیامت همه چیز فاش می گردد وهیچ دیگر مخفی وپوسیده نیست. کافری که عمری به کفر به سرکرده درحقیقت یک امر ثابت وغیر قابل زوالی را در همین مدت کم به سوی اختیارش کسب نموده که لازمه آن ماندن همیشگی در آتش است به عبارت دیگر ظلمی برای خودش تهیه کرده که هیچکدام روشنایی به آن راه ندارد.

چنانچه مؤمن که با ایمان وتقوا از اینجا رفته در مدت کم عمرش امر غیر قابل زوال وبینهایتی را مقداراختیارش کسب نموده یعنی نوری بدست آورده که هرگز خاموش نمی شود.

پس پاداش های بهشتی وعذابهای دوزخ ساخته اعمال ماست وما با همه ابعاد وجودی خود در حال ساختن آن نعمت ها وعذابها هستیم. هر کس به درون خود مراجعه حب بعض های خود را ببیند وکارهای روزانه ونیت های خود را از آن کارها وخلق وخوهای خود را بررسی کند میتواند به درستی به ارزیابی خود بپردازد وآینده خویش را ترسیم کند.

                          پايان

تاثیر روح در بعد جسمانی :

هرچند دربرزخ روح متنعم یا معذب است لکن ممکن است بواسطه قوت روح بدن خاکی هم تحت تأثیر واقع شود بطوریکه گاه می شود ازاثرشدت حیات روح همین بدن در قبرهم نمی پوسد هزار سال می گذرد وبدن تروتازه است شواهد این موضوع بسیاراست مانند جسد"ابن بابویه" که پس از صدوپنجاه سال وقتیکه مشغول تعمیرات بودند به سراب وارد می شوند ومی بینند جنازه آن بزرگوارسالم است وناخنهای آن مرحوم رنگ حنا به خود داشت.

آتش گرم :

شیخ شوشتری در مواعظش[1] می فرماید: خداوند درقرآن کریم (نارحامیه)یعنی آتش گرم است  و آتش سرد ویخ هم داریم ؟بلی اگرنسبت پیش آید آتش دنیا نزد آتش برزخ وقیامت سرد است در همین دنیاد وقسم آتش را یادآوری می نماید که وقتیکه نسبت در پیش آید معلوم می شود که کدام آتش حقیقی است.

وادی السلام جای ارواح است:

دراحادیث دیگر که رسیده هرمومنی که درشرق وغرب عالم از دنیا برود روحش که در قالب مثالی جای گرفت ظهرش دروادی السلام ، درجوار امیر المومنین (ع) است به عبارت دیگر نجف اشرف نمایشی ازملکوت علیا است.چنانچه برای کافر صحرا برهوت وادی السلام مهیبی[2] در یمن که نه گیاه میروید نه پرنده رد میشود. آنجا محل ظهورملکوت است.

بهشت ودوزخ:

هیچکس درک نمی کند چه نعمتهائی که مایه روشنی چشمها است وبرای اونهفته است [3]در آنجا چیزهایی است که هیچ چشمی ندیده ، وهیچ گوشی نشنیده وحتی ازلابه لای پرده های خیال هیچکسی نگذشته است ازسوی دیگرصفات وامتیازاتی برای نعمتهای بهشتی در آیات قرآن می خوانیم که با آنچه دردنیا موجود دارداصلاًقابل مقایسه نیست .

1-             سایه های درختان بهشتی ،همانند میوه های آن همیشگی است .

2-              آبهای آن هیچگاه گندیده نمی شود ،نهرهائی ازشیردارد که هرگزطعمش عوض نمی گردد. نهرهائی ازباده های خوشگواردرآن جاری است ،لذت بخش ولذت آفرین نه گندیده و نه سستی زا. 

3-             درآنجا هیچ گونه کینه توزی وحسد وصفات مزاحم وجود ندارد ،یک جهان صفا یک دنیا پاکی ومحبت درون آن نهفته است 0چنین نتیجه می گیریم که جهان کوچک است  و رستاخیز، عالمی است که  به مراتب وسیعترازاین جهان ،با مفاهیمی کاملاً تازه وزنده،مواهبش پر برکت تر،کیفرش دردناکتر که تنها شبحی ازآن را ازدورمشاهده می کنیم .

بهشت ودوزخ [4]کجاست؟

آیا بهشت ودوزخ الان موجود اند؟یا در حال موجود شدن هستند؟ واگر وجود دارند کجا هستند؟ اینها سؤالاتی هستند که دراین بحث دربرابرما خود نمایی می کنند .

بهشت و دوزخ به سه معنی مختلف اطلاق شده است . 1- بهشت دنیا 2- بهشت دوزخ 3- بهشت برین وجنة الماوی در جهان دیگر.

تلازم میان موت دنیوی وحیات برزخی : 

گرچه درعالم برزخ خواب نیست، به دنیا به طورمطلق رد می کرد، دراین دنیا زندگی می کنند همه خوابند تا  وقتی بمیرند تازه بیدار می شوند.

پس ازعالم برزخ عالم بیداری است ولی همین عالم برزخ نسبت به قیامت ،  خواب است . زیرا که در قیامت بیداری محض است ،درعالم برزخ که بین دنیا وقیامت واقع است و واقعاً از آثارو کیفیات وسایرخصوصیات بین دو عالم واقع است ازنظرموت حیات وموت علم وموت عالمی است بین دو عالم وبرزخی است . حیات وعلم وموت درآن عالم به مراتب از دنیا قوی تر وبه مراتب ازعالم قیامت ضعیف تر وبنابراین ، ادراکات نسبت به دنیا قوی تراست. پس نسبت در حکم عالم بیداری است نسبت به عالم خواب ،ودرحکم عالم خواب است نسبت به قیامت. اهل دوزخ در قیامت به پروردگارمی گویند. خداوندا دو مرتبه ما را می راندی ودومرتبه زنده گردانیدی پس ما اعتراف کردیم به گناهانمان. آیا در این حال،راهی به سوی خروج نداریم؟مراد از دوباره راندن ، راندن از  دنیاست بسوی برزخ ومی راند ازبرزخ به سوی قیامت  .ومراد ازدوبارزنده کردن ،زنده کردن دربرزخ است به ارتحال از دنیا به برزخ و زنده کردن در قیامت است به ارتحال ازبرزخ به قیامت چون انسان که ازدنیا می رود و وارد برزخ می شود نسبت به نشاط دنیا مرده ونسبت به نشاط برزخ زنده است،و درمرگ وقت نفخ صور که از برزخ بیرون می رود و وارد قیامت می گردد ، نسبت به نشاط برزخ مرده ونسبت به نشاط  قیامت زنده شده است. پس میان مرگ ازعالم طبیعت ومیان حیات برزخی تلازم است که ما آنچه میان مرگ از عالم برزخ ومیان حیات نفسی و قیامت است ، تلازم داریم . پس هرموتی مستلزم حیاتی خواهد بود. دو صورت در پیش داریم و دوحیات وبه طور کلی درمدارج وممارج کمال ، وصول به هردرجه از درجات تکامل ملازم سپری شدن درجه قبل است وتمام مراتب سابق به صورت مراحلی باید زائل و فانی گردد. عالم برزخ را عالم مثال هم می گویند؛ چون مثال به معنای نمونه وشبیه است وعالم برزخ نیز نمونه ای ازعالم قیامت وشبیه به آن است عالم مثال به اندازه ظرفیت خود حکایت از قیامت می کند. ظرفیت عالم مثال همان مقدار ظرفیت عالم صورت است که در آن کم وکیف موجود است وبه همین دلیل مقداری ازانوارنفسیه قیامت کبری واز درجات صدیقین واصحاب یمین واصحاب شمال حکایت می نماید. گشایش قبرمؤمن تابع نور وچشم معنوی اوست وچه تعبیر رسا وعالی نموده است ازآن. "حضرت صادق(ع)درروایتی که مرحوم صدوق روایت کرده وما آنرا در جلد دوم کتاب (امالی)نقل کردیم." در آن روایت است که چون مؤمن را در میان قبر میگذارند ودو فرشته نکیر ومنکراز پروردگار او ودین او وپیغمبراو سؤال می کنند ومؤمن در جواب پاسخ صحیح می دهند به آنها یعنی برای مؤمن به اندازه ای که بینایی چشمش کشش دارد قبراو را   می گشایند و وسعت می دهند[5]. البته این وسعت وگشایش خارجی نیست که ما آنکه درون قبرقرار دارد، قبری بیرون از برزخ بدانیم . مراد ازقبر،عالم برزخ مؤمن ومراد ازگشایش امتناع وگشادی معنوی مثالی است.  واین گشایش تابع مستقیمی است ازمقدارشعاع نور در چشم مؤمن تا هرجا که چشمش ببیند قبرش را وسیع می کنند ، البته مقدار شعاع نورچشم معنوی اصحاب یمین ومخلصین تفاوت دارد وشعاع نورچشم هرفرد ازاین اصناف با فرد دیگرحسب اختلاف عمل ودرجه ورع تفاوت دارد. عالم معاد درطول این عالم است، نه در عرض . آن معا د جسمانی از ضروریات اسلام است وقابل انکار نیست اما معاد مادی عنصری را کسی از ضروریات نشمرده است ومرحوم صدرالمتأهلین وحکیم سبزواری نیز آن را ثابت نکرده اند اما خداوند علیم به ما عنایت فرموده وبدین طریق که ذکرکردیم معاد مادی را روی موازین برهانی ما برهان ساختند.

صفات روز قیامت:

خداوند در سوره بقره خبرداده است که اسباب وروابط در آن هنگام همگی قطع می گردند وتمام ارتباطات وتأثیراتی که موجودات در نظام موجودشان درعالم جسم وجسمانیت ونیز درعالمی که به دنبال آن می آید، دارند، به زودی همگی ازبین خواهند رفت ونتیجتاً نه شئ ای در شئ دیگر تأثیرخواهد نمود ونه شئ ای ازشئ دیگرتأثیرخواهد پذیرفت. نه ازشئ ای نفع برده خواهد شد ونه ازآن زیانی خواهد رسید.

درنهج البلاغه درخطبه ای حضرت می فرماید[6]: بعد ازفنای دنیا خداوند تنها می گردد وهیچ شئ ای همراه اونیست وهمانطورکه قبل از خلق عالم تنها بوده همانگونه هم بعد ازفنای آن تنهاست. نه زمانی وجود دارد نه مکانی . اجلها وزمانها معدوم می گردند وسالها ولحظه ها ناپدید می گردند وهیچ شئ ای جزخداوند واحد قهارکه برگشت همه اموربه سوی اوست باقی نمی ماند. هنگامی كه در روز قیامت حجاب(مراتب)و(هویات)برداشته شد وهیچ شئ ای از  شئ دیگرپنهان نماند درآن زمان فضا،فضای نورخواهد بود و چه هویات همگی تغییریا فته ونورانی شده اند ازآنجایی که معاد بازگشت اشیا با تمام وجودشان به چیزی است که ازآن وجود یافته اند وهمان طورکه گذشت این بازگشت امری ضروری است بنابراین ضرورتاً این بازگشت باید به طور کامل وجود داشته باشدونتیجتاً وجودی که دارای مراتب وجهات مختلفی است که بعضی از آنها باهم متحدند ، باتمام وجودشان به آنجا بازگردند.هنگامی که زمان موت فرارسد آسمان باریدن خواهد گرفت باریدنی که برای برانگیختن است . به دنبال آن زمین بر آمده می گرددوبه شدت به لرزه درمی آید همچون مشکلی که به لرزه افتد در این حال ،خاک بشر نسبت به بقیه خاکها همچون طلایی می گردد که با آب شسته شود وبه دنبال آن خاک هر قالبی جمع می گرددوبه اذن خداوند قادر به جایی که روح درآن است منتقل می شود وبا اجازه مصورصورتها به شکل خویش بازگشته وروح در آن طول می کند وهنگامی که وجودش تمام گردید درخود هیچ شی غریبی  نمی یابد.روح نیز سیروحرکتی دارد خداوند در سوره المعارج می فرمایند: روح همانند ملائکه نردبانهای خداوندی بسوی او اوج می گیرند. خاموشی جهنم همانا تا  تمام شدن اهل آن دراثرسوختن است [7].

خداوند خبرداده است که جهنم راهی است که ظالمین وزوج هاشان را که همان شیاطین باشند بدان هدایت خواهد کرد. درعللی از امام صادق (ع) درمورد تغییر (انهم مسئولون) روایت شده است که در روزقیامت هیچ عبدی گام از گام بر نمی دارد مگر این که در مورد چهارمطلب مؤاخذه گردد:

1- درمورد جوانی اش که چگونه آنرا کهنه ساخته .

2-در موردعمرش که چگونه آنرا گذرانده .

3-در مورد مالش که چگونه جمع وچگونه صرف نموده .

4- درمورد دوستی با اهل بیت.

درمجمع ازپیغمبر (ص)نقل شده است که مردم همگی وارد آتش می گردند؛ سپس به نسبت اعمالش ازآن خارج می گرداند. نخستین شان همچون درخشیدن برق ،بعدی همچون وزیدن باد وبعدی همچون دویدن اسب وبالاخره آخری همچون راه رفتن پیاده .

همچنین از پیغمبر نقل شده است که «آتش در روز قیامت به مؤمن می گوید زود تر بگذرد که نورت لهیب های مرا فروخوابانده است»

هنگامی که ازپیغمبر(ص)راجع به آیه (ان منکم الاواردها...) سؤال شده فرمود «وقتی بهشتیان به بهشت وارد می شوند، گروهی ازگروه دیگرمی پرسند ،مگر پروردگار من ، به ما وعده نداده بود که همگی وارد آتش شویم ؟گروه دیگر پاسخ دهند که شما وارد شده اید لکن آتش سرد شده بود» [8]

میزان :

دراحتجاج آمده است هنگامی که زندیق مشهورازامام صادق (ع)پرسید که آیا اعمال وزن می شوند ؟ حضرت پاسخ داد خیر.زیرا اعمال جسم نیستند و نیز کمی احتیاج به وزن کردن اشیاء دارد که عدد اشیاء وسبک سنگین آنها را نداند وخداوند هیچ چیزی بر او پوشیده نیست .زندیق پرسید:پس معنای میزان[9] چیست ؟حضرت فرمود یعنی "عدل".

اعمال انسان که به نفع یا زیان اوضبط و حفظ می شوند در دنیا برای او محسوس نیستند زیرا که حواس تنها با سطح و ظاهر اشیاء تماس پیدا می کنند وعمق باطن اموررا تنها ازراه آثار ونشانه ها در آن آشکار می گردد وبه آزمایش گذاشته وهمه چیزظاهر وبارز می شوند.

تفسیرعیاشی از امام صادق (ع)روایت کرده است که هنگامی که روز قیامت شود کتاب انسان را به او می دهند و میگویند بخوان . راوی[10] از امام سؤال کرد آیا آنچه را در نامه هست می داند؟ امام پاسخ داد خداوند متعال به یاد او می آورد وعلی هذا هیچ چشم بر هم زدن و گام برداشتن و سخن وعملی نیست که به یاد نیاورد .

انسان هنگامی که راه شقاوت پیشه کند وبه زمین وعالم مادی بچسبد وازهوا وهوس خویش پیروی   می کند ودر حقیقت رو ازحق برتافته وروی خویش را به زمین دوخته است ووقتی در روز قیامت نزد پروردگارش بایستد و برای حسابرسی احضار شود در حالی است که صورتش به طرف پشت بر گردانده شده و وضع نابینایی دارد و همواره گیج ومدهوش و حیران به سوی مقصدی در حرکت است که نمی داند کجاست وچکاری انجام می دهد ویا چگونه انجام می دهد ویا چگونه رفتاری با اوخواهند کرد.انسان که از دنیا می رود در بهشت ویا  جهنمی داخل می شود که آنرا بهشت وجهنم برزخی گویند که نسبت به بهشت وجهنم قیامت خیلی ضعیفتراست . ولذا در بعضی از روایات وارده چنین تعبیر شده است که در عالم قبرو برزخ دری به بهشت قیامتی یا جهنم قیامتی او می گشایند ،به همان میزانی که باز شدن در وتماشای آن منظره های جالب وحیرت انگیز انسان لذت می برد ویا از رویت دود و دخان وآتش وسیعتروزقوم وحمیم وشعبان وافای در به رنج واضطراب می افتد به همان میزان این بهشت یاجهنم برزخی نمونه واثری از قیامت است وبراین اساس موجودیت بهشتی یا جهنمی خود را به دست آورده است.

در بعضی روایات این را بهشت دنیا نامیده اند ،مرحوم مجلسی رضوان اله علیه در کتاب معاد از بحارالنوار ازآن به بهشت وجهنم دنیا تعبیر نموده و بابی را به این عنوان منعقد ساخته است.[11] وعلتش آن است که عالم برزخ از تتمئه عالم دنیا است، ولذا از بهشتی که آدم ابوالبشر در آنجا بود نیز به بهشت دنیا تعبیر شده است،چون از مقدمات دنیا و متصل به خود وموجب آمادگی آمدن به دنیا است . انسان که در برزخ وارد می شود با موجودیت و فعلیت خود وارد می شود ،در این دنیا خودوملکات اومختفی است  و از  ظاهرکرداراو پیدا است ؛ درعالم برزخ این مختفیات یک درجه ظهور پیدا میکند واعمالش به صورت ملکوت کردارش ظاهرمی گردد، ملکاتش که روی  شخصیت اواثر گذاشته اند با انسان دربرزخ ظهورمی نماید.

راستگویان از قیامت خبر می دهند:

چون پیغمبران که راستگویان خلقند وگفته آنها برای همه ما محبت وبرهان است چنانچه در  بحث نبوت مفصلاً تذکرکرده شد با آمدن قیامت خبرداده اند وجمیع متدینین عالم ازمذهب وملت وبروز واپسین اعتقاد داشته ودارند واصلاًبراساس دیانت وبرگشتن به دو اصل است مبدأ ومعاد ودراکثر آیات قرآن که ازاعتقاد به خدا محبت می شود بلافاصله ایمان بروز جزا را هم می فرماید: «یؤمنون بالله والیوم الاخر»وجمیع مذهبها ودیانت ها دراین دو اصل یکی هستند یعنی به مبدأ ومعاد معتقدند .

ممکن است در نظرها بیاید که ذرات بدن خداوند چقدر تغییروتبدیل پیدا کرده چگونه با هم مجتمع می گردد این شبه در اثرغفلت ازعلم وقدرت پروردگاراست وقتیکه در بحث توحید ما دانستیم که خدای تعالی (احاط بکل شی علماً)[12] درهرچیزی احاطه علمی داردو ذره ای ازذرات وجود از عملش بیرون نیست ودیگر اینکه به هرکاری هم تواناست .

آب وآتش : 

"الذی جعل لکم من الشجر الأخضر ناراًفاذا انتم منه توقدون" «سوره یس آیه 80»"

یعنی زنده می کند استخوانهای پوسیده [13]را آن خدائی که فرمود  برای شما ازدرخت سبز آتش را آفریدم  پس برای  شما از این درخت سبزآتشی افروزید.درخت مرغ وعقار اگر شاخه ای از آن کنده شود به قسمتی تراست که ازآن آب می چکد.

برزخ :

در محل خود اثبات گشته که میان عالم جسم و جسمانیت وعالم اسماء خداوند سبحان ،دو عالم وجود دارد. عالم عقل،عالم مثال . وهر موجودی ضرورتاً به مبدأ خویش بازمی گردد و همچنین ثابت گشته که عوالم ازجسمانیت گرفته تا مبدأ اول و مبدأ کل ازنظر کمال ،مراتب مختلفی دارند ولی نفس وجود متطابق هست .

عالم مثال همچون برزخی است میان عقل مجرد و موجودات مادی ،بنابراین عالم مثال موجودی است که ماده نسیت، لکن بعضی لوازم ماده بودن همچون مقدار ، شکل و عرض فعلی را داراست .

هنگامی که انسان وارد قبر می گردد، دوملک[1] نزد او آیند اینها بازرسان قبرند ،موهایشان را به دنبال خویش می کشند و با دندانهایشان زمین را وارسی می کنند .صدایشان همچون رعد و چشمانشان چون برق است ازاو می پرسند بگو پرودگارت کیست؟ دینت چیست ؟او گوید الله پرودگار من است و محّمد (ص) پیغمبرم و اسلام نیزدینم . به دنبال آن دو ملک مذبوربرای وی دعا کنند که خداوند او را درهر چه دوست می دارد ثابت گرداند واین همان گفته های خداست .بعد از این آن دو ملک فضای قبر او را تا آنجا که چشمانش یاری دهد باز نمایند و برای او دری به بهشت بگشایند و بدو گویند با آسودگی خاطر همچون جوانی مرفه بیارام[2] .در برزخ تنها ازمؤمنین و ظالمین مواخذه و سؤال می شود واز مستضعفین و متوسطین چیزی پرسیده نخواهد شد.

در"کافی" ازحضرت صادق (ع)نقل شده است که؛ شخص مومن پس ازمرگش ازخانواده خویش دیدار می کند و در مورد وضع آنها آنچه را که از آن مسرورگردد،بیند و آنچه را که از آن اندوهناک شود براو مخفی می ماند . در بسیاری ازجاها دراخبار ،زمین به عنوان محلی برای بهشت وآتش برزخ و نیزمحلی برای دیدار اموات به خانواده شان وغیره ،تعیین گشته است .

دربرخی ازاخبار آمده است که بهشت برزخ در"وادی السلام" وآتش آن در" وادی برهوت و"صخره ی بیت المقدس" محل اجتماع ارواح است .

زندگی برزخی چیست؟

زندگی پس ازمرگ وپیش ازوقوع رستاخیز، در اصطلاح قرآن همان زندگی برزخی است . برزخ در لغت عربی به معنی حایل وفاصله است ،زیرا این بخش از زندگی حد فاصل میان دو زندگی دنیوی واخروی است.

بسیاری ازافراد علاقه دارند که از زندگی انسان در برزخ وحقیقت ماهیت این عالم آگاهی کاملی بدست آوردند ولی باید توجه نمود که آگاهی کامل از جهان برزخ برای ما امکان پذیر نیست و تا انسان گام درآن جهان بگذارد نمی توان به کیفیت آن پی ببرد،هم چنان که جریان درباره سرای دیگر این چنین است وفقط می توان صورتی ناقص و مبهم از آن جهان ترسیم نمود.زیرا بشر از واقعیت اشیایی می تواند آگاه گردد؛ که قلمرو زندگی اوقرار گیرد ونمونه هایی ازآن را در دست داشته باشد.از این جهت اهل تحقیق معتقدند آگاهی کامل از خصوصیات زندگی برزخی و حیات اخروی در صورتی میسر است که انسان ازاین جهان رخت بر بندد[3] و به سوی آن جهان بشتابد.

حیات برزخی :

آیات قرآن واحادیث اسلامی ودلایل تجربی به روشنی دلالت دارند که مرگ انسان به معنی فنای حقیقی نیست ،بلکه معنی آن جدایی روح از بدن عنصری وتعلق آن به بدن لطیف ترمی باشد.شایسته است به برخی از آیات که روشنگر حیات برزخی انسان است متذکر گردیم : 

1- (ولاتقولوا لمن یقتل فی سبیل ال.. اموات بل احیاءولکن یتشعرون)سوره بقره آیه 154.

به افرادی که در راه خدا کشته می شوند مرده نگویید، آنان زندگانند ولی شما درک نمیکنید.

در آیه دیگر نه تنها به زنده بودن آنان تصریح می کند بلکه آشکارا می رساند که آنان ،درآن جهان روزی می خورند و به کرم خدا مشغولند.

2- (ولاتحسبن الذین قتلوا فی سبیل ال... امواتا"،بل احیاءعند ربهم یرزقون )آل عمران آیه 169  افرادی را که در راه خدا کشته می شوند مرده می پندارید ،بلکه زندگانند[4] که در نزد پروردگار خود روزی می خورند.

3-(حتی اذا جاءاحد هم الموت قال رب ارجعون لعلی اعمل صالحاً فیما ترکت کلااَنها کلمه هو قائلها ومن ورائهم برزخ الی یوم یبعثون )سوره مومنون آیه 101.

هنگامی که مرگ یکی از آنان فرا رسد می گوید پروردگارا مرا باز گردان شاید درمورد اعمالی که ترک کرده ام عمل شایسته ای انجام دهم ،هرگز بازگشتی نیست این سخنی است که وی گوینده آن است ،پیش روی آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.ظاهرآیه می رساند که برای ایشان پس ازمرگ حد فاصل باقی می ماند .در این صورت باید علاوه بر جسم که دراین حد می پوسد و متفرق می گردد، باید برای انسان غیرازبدن ،واقعیتی باشد که بتوان گفت وی در این حد فاصل می ماند واین واقعیت همان روح و روان است. گذشته بر این ،ظاهر آیات مربوط به مشرکان منکر رستاخیز است،این گروه چرا چنین آرزو می کنند که بار دیگر به این جهان باز گردند؟ به خاطر اینکه درلحظات مرگ جایگاه خود را در برزخ مشاهده کرده از سرنوشت رقت بارخود آگاه می شوند واگردر چنین لحظات چیزی برای آنان آشکار نمی شد جهت نداشت که گروه منکر رستاخیز ،آرزو کنند که بار دیگر به این جهان بازگردند. آیاتی که ازآنها وجود حیات برزخی استفاده می شود بیش از آن است که در اینجا منعکس کردند وبه همین اندازه اکتفا می کنیم .

برزخ کجاست ؟

ممکن است این سوال درذهن بعضی بیاید که عالم برزخ با این طول و تفضیل کجا واقع شده؟ البته عقل ما نمی رسد[5] که به ضمیم چیزی که هست تشبیهاتی درروایت شده از قبیل اینکه تمام عالم دنیا از زمینها و آسمانها است وعالم برزخ مانند حلقه ای دربیابان است تا شخصی در دنیا است مانند کرم در سیب .عالم برزخ محیط به این جهان است مانند احاطه این عالم به رحم مادر بهتر از این نمی شود تعبیر کرد.

برزخ پیش پرده قیامت:

آن روزصدای تک انفجار آفرینش ما پایان دوره ناپایداری دنیا وآغازابدیت را اعلام می دارد ومردم ازهراس صدورحکم نهایی بی قرارند ودنبال راه فرار.پس خوب گوش کن تا درحد توان من وضرورت آگاهی یافتن تو چند نکته دیگررا یادآوری کنیم .

 الف: براساس نشانه ها ونمونه ها ،ارواح مردگان دربرزخ درحال انتظارند واز دنیا به اشکال مختلف خیرات  دریافت می کنند  ویا برعکس آثارخیانت های به جا مانده خویش رامی بینند ودرهاله ای ازبیم وامید چشم به راه زندگانند و رگ رگ این آب شیرین یا آب شود حیات دنیا تا آن زمان برخلایق مرده خواهد رسید[6]بادمیدن فرشته خدا اسرافیل درصوراول ،کار دنیا انتظار مردگان نیز به سر می رسد و راه برهمه بسته می شود .

ب- چون دردوره برزخ ،اجساد به حال خود واگذاشته شده اند ، یعنی درحقیقت نیمی ازوجودشان درخواب مرگ است. اما ارواح را اجسام مثالی درجنب وجوشند پس درقیامت یک باره اجسادخاکی نیز زنده می شوند وهمراه ارواح ،یک پارچه می خروشند وسراسیمه به صف محشر روان می شوند[7]

پ-عذاب یا پاداش برزخی هرکس نمونه ای ازعذاب وپاداش نهایی اوبه تعبیری پیش پرده قیامت اوست وتبهکاربا روزنه حفره ای به جهنم ونیکوکاردرباغی به بهشت متصل است.اما بعد ازواقعه کبیرقیامت تبهکاردرمتن وبطن جهنم سوزان ونیکوکار درقصرها وباغ ها سراسری وگسترده میوه ها ،با نهرهای آب زلال وشیروعسل مصفا و... قرارمی گیرد.

ت- تابرپایی رستاخیزعظیم ،انسانها ی زنده ومرده با حقوق متقابل انسانی خویشاوندی اعم از والدین واولاد وهمسران با دعا واستغفار وگذشت حدودی می توانند یک دیگر بری الذمه برای هم طلب مغفرت نمایند.اما بعد از نفخ صورکاردنیا سرآمده است ودیگرزنده وجنبنده ای نیست تا رابطه ای برقراروحقوق متقابلی را ادا نمایند.البته درپای محکمه عدل الهی نیز چنانچه افرادی یکدیگررا می بخشند، امیدی هست به خدا هم ازگناهان آنها بگذرد،وانگهی درعرصه قیامت رابطه ها،تنها بر اساس نسخیت دراندیشه وعمل است ونسبت وخویشاوندی،مفهوم دنیوی خودرا ازدست خواهد داد.[8]

ث- در برزخ هنوزهمه زشتی ها وزیبایی ها برای همه کاملاًبرملاء نشده اما بعدازبرانگیخته شدن وحضوردرعرصه محشرهمه رازهای مکتوب پیش همه چشمها آشکار می گردد[9].وسرانجام ای انسان غافل! اگر روزی فرارسد که منبع حرارتی وسوختی ،وحتی منبع روشنایی کره زمین با واسطه یابی واسطه فقط به نیروی خورشیدی محدود می گرددکه آن هم براساس نظریه علمی پژوهشگران ودانشمندان دوره ومدت تابش وفروغش به پایان خواهد رسید وبشر ستمکار به خویش وخلق وخدا دستش ازهمه چیز کوتاه می شود ودر تاریکی مجهول ومطلق بماند.آیا چنین معنا نمی دهد که براساس فلسفه اسباب وعلل حیات سرانجام دوره ی حیات به کمال خود رسیده وطبق وعده حتمی الوقوع قیامت خلقهای پیشین وپسین با نشانه یک لرزه استثنایی دارد به پا  می شود ودنیایی ناپایدار جای خود را به ابدیت موعود یا جهان آخرت (بهشت وجهنم ) جاوید خواهد داد؟

برزخ دوره انتظار:

جهان برزخ یعنی جهان انتظارهمه . مردگان منتظرند تافرمان خدا صادرشود وبادمیدن صور اسرافیل مرگ وحیات دیگری پدید آید وقیامت موعود برپا گردد وهمه مردگان زنده شوند؟

کسی نمی داند دوره انتظاربرزخ چه وقت پایان می پذیرد ومحکمه رسیدگی به پرونده اعمال خلایق (قیامت کبری)چه وقت برپا خواهد شد.وآنجاکه پدیده ای مانند انسان مکلف است ومسئول،اعمال وافعالش راعلاوه برغریزه ،قوای ادراکی یا قوای مغزی اوانجام می دهند ونقشه ونیت او درکرده های اونقش تعیین کننده ای دارد. کارتصویربرداری ازاعمال و کرده های وجودش حساس ترمی شود وقتی که رشته حیاتش از دنیای مادی قطع گردد وپرونده عملکردهایش دردنیا بسته شود.هنگامی که این اتفاق حتمی روی داد تازه چشم برزخی یا باطن بین اوبه کارخواهد افتاد وازاین زمان آدمی ناظرکرده های بایگانی شده خویش است.

بنابراین اینجا عالم برزخ وبه یک معنا عالم کشف وشهود است.صورت های مختلف اعمال دنیایی انسان دراین عالم به صورت مجسم وشهود نمایان است وباقیمانده اعمال بعد از حیات او، چون صدقه جاریه ،بدعت یا هرسیه وحسنه ای که پایه گذاری کرده بعدازاو مستمراًبه حسابش اضافه ودرپرونده اش وارد می شودتاروز قبلی اسرار(قیامت) فرا رسد وهمه کرده های اوبه صورت جزءبه جزء کوچک وبزرگ،خودکار به صورت بازتاب مجسم چاپ وظاهرشود و زشتی و زیبایی اعمال هرکس ناباورانه درتصاویر گویا در رستاخیز به تماشای خود وهمه ی خلایق گذاشته شود.[10]

ترسیمی از زندگی برزخی:

بدن برزخی وعذاب ونعمت های  آن موقع را می توان به خواب تشبیه کرد.انسان در عالم رویا واقعاً یک رشته کارهایی را انجام می دهد،راه می رود،سخن می گوید،می اندیشد و... هرگاه این کارها را با زندگی عنصری ومادی تسجم فاقد حقیقت خواهد بود،ولی اگر از نسبت گیری ومقایسه صرف نظر کنیم ،باید گفت این کارها درظرف رویا برای خود حقیقتی دارند،زیرا خوشیها، آرامشها وآلام ودردهای رویایی برای خود خالی از یک نوع واقعیت نیست.چه بسا حالات انسان در رویا روی بدن عنصری نیز اثر می گذارد.حالااگر چنین زندگی رویایی واقعیت بیشتروحقیقتی روشن تر پیدا کند باید نام آن را زندگی برزخی ومثالی نهاد. درآنجا ماده وعنصر یا مولکول واتم وجود ندارد، ولی صورت تمام موجودات جهان بی آنکه ماده و وزنی درکارباشد موجود است.مثلاً درعالم تصورجهان وتمام اشیاء را می توانیم تصورکنیم وهمه آنها را پیش خود حاضرمی بینیم وواقعاً صورتی از آسمان وزمین واز دوست ورفیق را درخود مشاهده می نماییم .حالا اگرآنچه را درجهان رویا ودرعالم تصوراز خود مشاهده می کنیم باواقعیتی بیشتر وحقیقتی روشن ترتجلی کند باید نام آن را ،زندگی برزخی بگذاریم .ازاین جهت دانشمندان می گویند: در جهان برزخی آثار ماده ازگرمی وسردی ،از شیرینی وتلخی شادمانی وغمگینی هست،هر چند خود ماده وجود ندارد.درآنجا خوردن وآشامیدن،سماع[11] واستماع ورویت [12]ودیدن وجود دارد.

عالم برزخ :

قرآن کریم ازوجودعالمی پس ازمرگ به نام عالم برزخ خبرمی دهد .برزخ در لغت به معنای فاصله میان دوچیز است.عالم برزخ نیزمیان زندگی دنیایی وحیات اخروی قرارگرفته وآدمیان ، پس از مرگ وارد آن می شوند وتا قیامت در آن جا می مانند، این عالم دارای ویژگی ها ی زیر است:

1-پس از مرگ فعالیتهای حیاتی بدن متوقف می شود،اما فرشتگان روح انسانها را به طور تمام و کمال دریافت می کنند. بنابراین گرچه بدن حیات خود را ازدست می دهد اما روح همچنان فعالیت آگاهانه خویش را ادامه می دهد.

2- در این عالم انسان با خداوند وفرشتگان گفتگو می کند وپاسخشان را می شنود .همچنین اموری را درک و مشاهده می کند که درک آنها دردنیا ممکن نبود. به طور مثال،مجموعه اعمال خود در دنیا رامی بیند وبا آنها گفتگو می کند.

3- بخشی از پاداش وجزای مردم درعالم برزخ داده می شود.مؤمنان در بهشت برزخی وکافران در جهنم برزخی که تجلی کوچکی از بهشت وجهنم آخرت است روزگار می گذرانند.

4- ارتباط عالم برزخ با دنیا ، پس از مرگ نیز همچنان برقراراست بدین معنا که پرونده اعمال انسانها با مرگ بسته نمی شود وپیوسته برآن افزوده می گردد.[13]

فشار قبر:

علامه ی مجلسی در حق الیقین فرموده[1] فشار قبر و ثواب وعقاب آن فی الجمله اجماعی مسلمانان است و از احادیث معتبره ظاهر می شود که فشار قبر دربدن اصل است و عام نیست یعنی نه اینکه تمام مردم به فشار قبرمبتلا می شوند بلکه تابع استحقاق وگناهکاریشان وهمچنین شرت و ضعف آن . که اتفاق می افتد که کسی فشار قبر نداشته باشد چون فشار قبر در اثر گناهان است حتی بد خلقی و       بد رفتاری با زن و بچه در منزل موجب فشار قبرمی شود برای شاهد این مطلب و داشتن اهمیت فشار قبر به اهمیت فشارقبر به حدیث مشهور راجع به سعد بن معاذ انصاری یادآوری می شود .

از اموری که موجب فشار قبر می شود ضایع کردن نعمتهای خداوند و کفران آن است و همچنین بد خلقی و بد زبانی این اثررا دارد پرهیزنکردن ازنجاست بول و همچنین تهمت و غیبت هم باعث فشار قبر می شود .

کیفیت قبض روح:

در کیفیت قبض روح درضمن احادیث معراج است که حاصلش این است؛ که دومی جلو حضرت عزرائیل است که نام همه  درآن ثبت شده هرکس اجلش [2]برسد اسمش پاک می شود و فوراًعزرائیل قبض روحش می کند درآن واحد ممکن است هزارها نفرنامشان پاک شود و عزائیل هم قبض روحشان نماید. از جمله دیگرراجع به ملک الموت است که وقتی برای قبض ارواح میآید شکلش نسبت به محتضرفرق می کند . روایتی دارد که حضرت ابراهیم تقاضا کرد که هیئت عزارئیل را هنگام قبض روح کافر ببیند عرض کرد؛ که طاقت ندارید فرمود میل دارم ببینم عزرائیل خودش را به آن هیئت نشان داد و ابراهیم دید صورت مردیست سیاه رنگ که موهای بدنش ایستاده ،بد بو، لباس سیاه پوشیده از دهان و بینی او شراره آتش و دود خارج می شود . ابراهیم غش کرد و پس از به حال آمدن اگر کافر هیچ عذابی نداشته باشد بس است عذابش در دیدن تو و بالعکس هم راجع 1- شیاطین هم برای اغواء از طرف چپش محتضرمی آیند ملائکه هم از طرف راست .2- کار شیاطین همیشه فریب دادن است مخصوصاً هنگام مرگ که ایمانی هم باشد بدزدند چون میزان سعادت و شقاوت آخراست همانطوریکه زندگی کرده می میرد و همانطوریکه مرده زنده می شود 3- هر آرزویی که داشته باشی هنگام مرگ با آن آرزو می میری .

علاقه ي روح به قبر بیشتر است :

محدث جزاثری دراواخر" انوارنعمانیه" گوید! اگر بگویی چون ارواح درقالب مثالی دروادی السلام هستند پس چراامر شده برفتن بر سرقبرهای آنها وچگونه ارواح می فهمند اثر خود را در حالیکه اینجا نیستند در جواب گویم که ازحضرت صادق (ع) روایت شده که ارواح هر چند در وادی السلام باشند لکن برای آنها احاطه علمیه است . از جمله آیاتی که در قرآن مجید دلالت برعذاب برزخ دارد این آیه شریفه است که راجع به کسان[3] فرعون می باشد آن فرعون که درنیل غرق شدند ومردند  ازآنوقت صبح وشام بر آتش عرضه داشته می شوند تاوقتیکه قیامت شود وبه عذاب سختتری بر آنها نازل شد .

پس از حیات دنیا وپیش ازحیات آخرت وقیامت انسان حیات دیگری دارد،که حد فاصل میان آن دو است، حیاتی که به نام عالم قبر وعالم برزخ نامیده می شود وبالجمله ازتدبر درمجموع آیات مزبور وآیات دیگر دانسته می شود که روح انسانی حقیقی است . مغایربا بدن و روح را با بدن یکنوع اتحادیست که به وسیله اراده وشعور بدن را اراده می کند وشخصیت انسان به روح است نه بدن که با مرگ از بین برود وبا تلاشی اجزاء بدن ما برنمی گردد؛بلکه حقیقت شخصیت انسان (روح) پس ازمرگ باقیمانده ودریک سعادت وحیات جاویدان یا شقاوت ابدی به سر می برد وسعادت وشقاوت او در آن حال بستگی به ملکات نفسانی واعمال اودر این جهان دارد که به جهات جسمی وخصوصیات اجتماعی او وحکماءاسلام برای اثبات اینکه روح غیر از بدن است وبه مرگ نیست .

دلائل مادیها بر عدم استقلال روح:

مادیها برای اثبات مدعای خود واینکه روح وفکر واراده وسایر پدیده های روحی همگی مادی هستند واز خواص فیزیکی وشیمیایی سلولهای مغزی وعصبی می باشند شواهدی آورده اند که در زیر به آنها اشاره میشود:

1-به آسانی می توان نشان داد که با ازکارافتادن یک قسمت ویا سلسله اعصاب یک دسته از آثار روحی تعطیل می شود.

2- هنگام فکرکردن ، تغییرات مادی درسطح مغزبیشترمی شود، مغزبیشترغذا می گیرد،وبیشتر مواد فسفری پس می دهد. این خود دلیلی بر مادی بودن آثار فکری است.

3- مشاهدات نشان می دهد که وزن مغزمتفکران عموماً بیش ازحدمتوسط است . این نشان دیگری برمادی بودن روح است.

4- اگر نیروی تفکر وتظاهرات روحی دلیلی بر وجود روح مستقل باشد؛باید این معنی را درحیوانات نیز بپذیریم زیرا آنها هم درحد خود  ادراکاتی[4] دارند.

پس از مرگ :

آیا انسان پس ازمرگ ،یکباره وارد عالم قیامت می شود وکارش یکسره می گردد؟ و یا انسان در فاصله مرگ و قیامت عالم خاصی را طی می کند و هنگامی که قیامت کبری به پا شد وارد عالم قیامت می گردد(والبته این راهم می دانیم که تنها خدا می داند که قیامت کبری به پامی شود ،حتی پیامبران نیز از این مطلب اظهار بی اطلاعی کرده اند. )

مطابق آنچه از نصوص[5] قرآن کریم و اخبار و روایات متواتر وغیر قابل انکاری که از رسول اکرم و ائمه ی اطهاررسیده است استفاده می شود ،هیچ کس بلافاصله پس از مرگ وارد عالم قیامت کبری نمی شود ،زیرا قیامت کبری مقارن است با یک سلسله انقلاب ها و دگرگونیهای کلی درهمه ی موجودات زمینی و آسمانی که ما سراغ داریم یعنی کوهها ،دریاها ،ماه ،خورشید، ستارگان و کهکشانها . هنگام قیامت کبری هیچ چیزی دروضع موجود باقی نمی ماند . به علاوه در قیامت کبری اولین و آخرین[6] جمع می شوند و ما می بینیم که هنوز نظام جهان برقرار است و شاید میلیون و بلکه میلیاردها سال دیگر نیزبرقرار باشد و میلیاردها میلیارد انسان دیگر بعد ازاین بیایند .

همچنین ازنظرقرآن کریم ،هیچ کس در فاصله مرگ و قیامت کبری در خاموشی و بی حسی فرو   نمی رود چنین نیست که انسان پس ازمردن درحالی شبیه بیهوشی فرو رود و هیچ چیز را احساس نکند نه لذتی داشته باشد نه ذلتی ،نه سروری داشته باشد و نه اندوهی[7] . بلکه انسان بلافاصله پس از مرگ وارد مرحله ای دیگرازحیات می گردد؛که همه چیز را حس می کند . از چیزهایی لذت می برد وازچیزهایی دیگررنج . البته لذت و رنجش بستگی دارد به افکارواخلاق واعمالش در دنیا این مرحله ادامه دارد تا آنگاه که قیامت کبری بر پا شود ،در آن هنگام دراثر یک سلسله انقلاب ها ودگرگونیهای بی نظیر که درآن واحد جهان را فرا می گیردوازدورترین ستارگان گرفته تا زمین ما همه مشمول آن دگرگونی می شود .این مرحله یا این عالم که برای هر کسی یک فاصله و حد وسط میان دنیا و قیامت می شود پایان می پذیرد .پس از نظر قرآن کریم عالم پس ازمرگ دوعالم را طی   می کند ،عالمی که مانند دنیا پایان می پذیرد و عالم برزخ نامیده می شود ودیگر عالم قیامت کبری که به هیچ وجه پایان نمی پذیرد بهشت جاویدان است .

گزارش های پس از مرگ: [8]

 پس از گرفتن جان ،روح بالای بدن قرارمی گیرد .روح مؤمن را به آسمان می برد و کافر را به پایین . وقتی که جنازه را حرکت می دهند اگر مؤمن است صدا می زند مرا زودتر به منزلم برسانید و اگرکافراست می گوید؛ عجله نکنید مرا زودتر به قبر نبرید . هنگام غسل دادن اگر مؤمن است در جواب ملکه به او می گوید آیا دلت می خواهد به دنیا برگردی ؟می گوید نه دیگر نمی خواهم به سختی برگردم .

ضمناً مؤمنین مواظب باشند که رعایت مراسم مذهبی و مستحبات هنگام احتضار و غسل وکفن ودفن را بنمایند مخصوصاً مستحب است ولی میت پس ازمراجعت تشییع کنندگان برگردد و تلقینش بگوید این آخرین تلقین است و قبل از آن هم تلقین های دیگری وارد است .

دوست داشتن مرگ :

مطلب مهمی که باید دانسته شود این است که مؤمن نباید ازمرگ بدش بیاید وازآن وحشت داشته باشد نه آنکه آرزوی مرگ کند یاخودکشی نماید.زیرا تا در این عالم است می تواند از گناهان توبه کند و خود را پاک نماید وبرخیرات خود بیفزاید بلکه هروقت خداوند مرگ اورا خواست باید مرگ را درآن حال، نعمت بداند. زیرا اگراهل طاعت[1] است زودتر به ثواب می رسد واز آثار حسنه کردارش بهره مند می گردد واگر گناهکار است به وسیله مرگ رشته گناهکاریش گسیخته و استحقاق عقوبتش کمتر می شود.

عاقل باید مرگ را در وقتی که خدا بخواهد دوست بدارد چون یگانه وسیله رسیدن به تمام سعادت اوست ، یعنی خلاصی از دارالغرور و رسیدن به دارالسرور ورود بربساط حضرت آفریدگار و وصال دوستان حقیقی یعنی حضرت محمد و آل اطهارش علیه السلام و سایر ارواح شریفه اخیار[2]و ابرار.[3]

در لحظه مرگ چه احساسی به انسان دست می دهد:

هیچکس نمی داند در لحظه مرگ چه احساسی به انسان دست می دهد ،چون کسی از این راه برنگشته است احساس خود را در آن لحظه خاص برای دیگران بیان کند. دو کس از مرگ می ترسند ، آن کس که آنرا به معنی نیستی و فنای مطلق[4] تفسیر می کند،و آن کس که پرونده اش سیاه وتاریک است،آیا آنها که نه جزء این دسته اند و نه آن،چرا از مرگ درراه هدفهای پاک وحشت کنند مگر چیزی از دست می دهند.

آسانی و سختی جان دادن :

در روایات تصریحاتی به سختی جان کندن شده  و در بعضی تشبیه به کندن پوست از بدن زنده گردیده ودربعضی دیگر است که اگر سنگ آسیا یا میخ در قلعه را در چشم بگذارند و در آن بحرکت در بیاید از سکرات مرگ آسانتر است ودر برخی دیگراز روایات سختی آن تشبیه شده به اینکه بدنی را با قیچی یا اره قطعه قطعه کنند واز بعضی ازمختصرترین هم ناراحتی های فوق العاده مشاهده می شود که گفتنی نیست برای بعضی هم مردن مثل بو کردن بهترین گلهاست.

در بعضی روایات گفته می شود که:مرگ تغییر لباس کثیف به تمیز است و در پاره ی دیگر تشبیه به برداشتن بندها از بدن شده است .

به طور کلی هیچ یک ازاین دو قسم جان دادن کلیت ندارد بلکه، نه هر کس اهل ایمان شد آسان جان می دهد بلکه بسیاری ازمومنان هستند که لطف خدای متعال شامل حالشان می شود و بعضی از گناهان را به سختی جان کندن جبران می فرماید؛ با اینکه مؤمن از دنیای رود. لکن چون باید پاک برود او را اصلاح می کنند و نسبت به کافر دهانه ی آتش و مقدمه عذابش می باشد.

گاه هم می شود که کفار وفساق[5] آسان جان می دهند. چون این شخص اهل عذاب است لکن در عمرش کار خوبی هم کرده ،آسان جان می دهد که حسابش همین جا تصفیه شده باشد. سه چیز خیلی مهّم است که عالم فاضل اگر به آنها آلوده شدند بی ایمان از دنیا می روند:

1- حسد  2-  میان بر هم زنی  3- شرابخواری

علاقه مندی به دنیا مفهوم عقلاًو شرعاً:

کراهت از مرگ و دوستی ماندن دردنیا به جهت بهره مندی ازخوشی های آن چنانچه حال اکثر مردم است عقلاًو شرعاً غلط وبیجاست. اما عقلاًخوشی مطلق دراین عالم یافت نمی شود تا صد مشت دردهنی نزد لقمه ای درآن نمی گذارد کدام خوشی است که صدها ناخوشی و ناراحتی پس و پیش آنرا نگرفته باشد ؟ اگر جوانی سیری وناتوانی آمد قطعی آنست اگرسلامتی است شرط اساسی هربهره مند ی ازخوشی های این عالم است درهرلحظه انواع مرضهای[6] گوناگون آنرا تهدید می کند اگرمال است که وسیله رسیدن به خوشی ها است درهزران ناراحتی بدست می آید و به هزاران مزاحمت توأم است و از همه گذشته تمام آنها در معرض فنا و زوال است .

مرگ نزد کودکان :[7]

کودکان نه تنها دربرابر مرگ دیگران واکنشها یی به غیر از واکنشهای ما بزرگسالان از خود بروز می دهند ، بلکه در خصوص مواجه شدن خودشان با مرگ نیز،آن مفهومی که در نزد ما وجود دارد را ندارند.در نزد کودکان مفهوم مرگ ،بهشت ودوزخ سه مفهوم مستقل و جدا از هم هستند که هر یک تداعی کننده تجربه و تصویری متفاوت در ذهن او می باشد.

درذهن کودکان 10-4 ساله که قادرند مفاهیم را تا حدودی درک کنند، مرگ تداعی کننده سفر کردن ، به محلی دیگرعزیمت کردن به آسمان رفتن و در یکی ازستاره ها مسکن گزیدن ،نقل مکان کردن که بازگشت زود هنگامی ندارد و... می باشد.همین که مقداری بزرگتر شدند ازمرگ ،مفهوم جدیدتری پیدا می کنند وآنرا مانند خوابی طولانی و یا خوابی دراز مدت که بیداری در پی ندارد و با خوابهای روزمره تفاوت می کند ،می دانند. کودکان همچنین از دو مفهوم بهشت و دوزخ ، دو مفهوم مستقل استنباط می کنند . از جمله چنین تصورمی نمایند که آدمهای مهربان و دوست داشتنی که همواره به انسانها کمک می کرده اند به مکانی با صفا و خوش آب وهوا ، نزد خداوند در آسمانها می روند وآدمهای بداخلاق ونامهربان که همیشه آدمها را اذیت می کرده اند ،به جهنم که محلی سوزان و گرم و پر از مار وعقرب است می روند و خداوند آنها را دوست ندارد.فراموش نکنیم که انسان چه کودک ،چه نوجوان ،چه جوان وچه کامل وچه بزرگ به دلیل پیچیدگی فروانی که درروح و رواوذهن واندیشه اش وجود دارد هرگزدرقالب فرمول و کلیشه نمی توان واکنش ها ومفاهیم ذهنی واستنباطات عقلی اش را درآورد و فرضیه و قانون و تئوری از آن ساخت . بلکه تعصی از مفاهیمی که در بین آنها کلیت بیشتری دارد و بروز و ظهورآن بیشتر درنزدانسانها تجلی و ظهور پیدا می نماید را  می توان قبول کرد که می تواند در نزد همگان تا حدی یکنواخت باشد.

حال آنکه همین تصورات و مفاهیم ازمرگ و بهشت و دوزخ درذهن کودکان 10-4ساله شکل        می پذیرد ، می تواند به نسبت نوع تربیت ، هوش و ذکاوت کودک ، تجربیات و تصورات قبلی او و عوامل فراوان دیگری تفاوت کند و به نوع دیگری بروز می نماید.

به عنوان مثال : کودکی که مراسم به خاک سپاری مرده ای را به چشم دیده ویا شاهد مرگ کسی به شیوه خود کشی یا تصادف یا سقوط وغرق شدن و ... بوده است،با کودکی که هرگز این مراسم و اتفاقات را مشاهده نکرده ، بلکه همه را از طریق دیگران شنیده است در نوع استنباطشان از مفاهیم مرگ و بهشت و دوزخ تفاوت دارند.

این مبحث به دلیل آنکه یک مفهوم معنوی است و درخارج عالم مادّه شکل می گیرد وتنها تا هنگامی که رشته های حیات شخصی بریده نگردد می توان گفت : او در میان آدمیان قابل درک و فهم است و همین که رشته های حیاتش منقطع [8] گشت و به عالم باقی عروج کرد دیگر به اسرار و رموزخلقت الهی پیوسته و برای انسانها تعریفی دقیق و حساب شده وجود ندارد . لذا هر کسی بنا بر تجربیات گذشته اش و نوع دین و مذهبش و نیز سطح اطلاعات و معلومات خانوادگی اش و نیزبرخورد آنها با مرگ بستگانش ودلایل وعوامل متعدد دیگر از (مرگ) مفهومی خاص در ذهنش شکل می گیرد که همین ذهنیت درترس یا عدم ترس او ازمرگ نقش بسیار مهمی را بر عهده دارد .

کراهت مرگ و گریه بر بستگان :

کراهت از مرگ در دنیا ازجهت دل خوشی به آن وحائل [9] شدن مرگ بین او و آنچه که مورد   علاقه اش هست شرعاً وعقلاًناپسند است اما اگر کراهت از مرگ وحب تأخیرش برای این باشد که بیشترتدارک سفرآخرت کند وچون به مرگ دفتراعمال بسته می شود مایل است دیرتر بمیرد تا بهتربهره ببرد بسیارخوبست. اما مرگ بستگان ودوستان – دوست نداشتن و وحشت وناراحتی از مرگ ایشان اگر از جهت مادی باشد غلط است، مثلاً گریه کند که چرا از خوشی های این عالم بریده شد یا اینکه خودش ازخوشهایی که به وسیله او به آنها می رسد محروم گردید ولی اگراز جهت مفارقت باشد نظیرچند همسفروهم خرج که یکی ازآنها جداشود و زودتربه وطن مألوف برسد قطعاً دیگران متأثرمی شوند . اگراینطورباشد بسیارخوبست بلکه مستحب است برای مؤمن  که بهتر وبیشتر می توانست تدارک توشه سفر آخرت را ببیند .

مؤمن ازاصل مرگ که رسیدن به ثوابست خوشحال است لکن تأخیرش را دوست دارد تا بندگی بیشتر می کند ودرعین حال هرلحظه ای که اراده حتمی خداوندی به مددش تعلق گیرد راضی ودل خوش است وبا حسن ظن[10] به خداوند کریم وشوق لقاء دوستانش محمد(ص)وآل علیهم السلام . پس ازگرفته شدن جان روح بالای بدن قرارمی گیرد و روح مؤمن را به آسمانها می برند وروح کافر را به پایین می برند وقتیکه جنازه را حرکت می دهند اگرمؤمن است صدا می زند مرا زودتر به منزلم برسانید واگر کافراست می گوید عجله نکنید مرا زودتراز قبر نبرید.درهنگام غسل دادن اگر مؤمن است در جواب ملک به اومی گوید آیا دلت می خواهد به دنیا برگردی می گوید نه دیگرنمی خواهم به تعب وسختی برگردم . روح میت در تشییع جنازه وهنگام غسل حاضر است غسال [11] را می بیند تشییع کنندگان را مشاهده می کند ، صحبتشان را می شنود لذا امر شده است که دراطراف میت قال ومقال وصحبتهای متفرقه نکنید ، رفت وآمد زیادی نکنید ومشغول ذکر وتلاوت قرآن باشید.پس ازاین که او را دفن کردند بطوریکه بعضی ازمحدثین از اخبار استفاده کرده اند؛ روح علاقه دیگری به بدن پیدا می کند ،وقتی که مشاهده کنندگان رد می شوند می فهمند که غریب وتنها او را رها کرده اند ناراحت می شوند، اولین بشارتی که به مؤمن در قبر میدهند این است که خدا تورا وتمام تشییع کنندگانت را آمرزید . از جمله چیزهایی که بایستی به آن اعتقاد داشت وجزضروریات مذهب شیعه است (سؤال منکر ونکیر فی القبرحق) قدر مسلم این است که شخص باید اجمالاًعقیده داشته باشد که در قبرسؤال وجوابی است، حالا به چه کیفیت است آیا با این بدن جسمانی است یا بابدن مثالی یا مثلاً در همین قبرخاکی است یا ازروح سؤال کرده می شود وبه واسطه علاقه ای که با بدن دارد این بدن هم متأثرمی شود یا جور دیگری است. "علامه مجلسی" در جلد سوم" بحارالانوار" و"حق الیقین" فرموده: ازاحادیث معتبره ظاهر می شود که سؤال وفشار قبر دربدن اصلی است و روح تا سینه یا کمرباز میگردد که قدرت فهم وپاسخ را داشته باشد .خداوند می داند شخص کافر است یا مؤمن ،نیکوکار است یا بد کارپس سؤال وجواب برای چه ؟ سؤال وجواب در قبرابتدای پیدا شدن نعمت است برای مؤمن چقدر کیف می کند ولذت می برد وقتی که دو ملک را با آن قیافه های زیبا و دلربا مشاهده می کند وآن بوی گل وریحان بهشتی که همراه دارند استشمام می نماید .لذا نام ایشان برای مؤمن" بشیر" و"مشبر" است هر قدر که مؤمن ازسؤال وجواب لذت می برد برای او نعمت وابتدای آسایش است برای شخص کافر هم ابتدای بدبختی وشکنجه است آمدن ملکا برای کافر موحش[12] است در روایت آمده است که هنگام آمدن صدای رعد می دهند از چشمانشان آتش می جهد موهای آها روی زمین می کشد لیک منظره ترسناکی با میت کافر مواجه می شوند لذا نامشان برای کافر "نکیر"و"منکر" است در جلد سوم بهارالانواراست که یکی را از عقایدش در قبرسؤال کردند همه را به خوبی جواب داد از اعمالش پرسیدند همه را خوب جواب داد تنها به او گفتند یادت هست روزی مظلومی را دیدی . به فریادش نرسیدی دیدی آبرویش را می ریزند مالش را می برند و           می توانستی کمکش کنی ونکردی ؟ اینجا در پاسخ درماند که د رموردی به وظیفه خودش عمل نکرده است به او گفتند یکصد تازیانه[13] از عذاب درباره توحکم شده یک تازیانه به او زدند قبرش را پر از آتش کردند بلی برای ترک یک واجب اینطور می شود. مقصود این است که نگویید کار ما درست است بر فرض که اصول وعقایدت درست باشد وبا همین اعتقاد صحیح از این دنیا بروی اعمالت را چه می کنی آیا می توانی دعوی کنی که از جهت عمل لنگ می شوی ؟ معصوم ناله می کند من وتو چه بگوییم ؟  

چرا مرگ ترسناک است :

پاسخ به این پرسش که چرا غالب انسانها از مرگ می هراسند وحتی حیوانات بنابرغریزه ویا یک رفلکس طبیعی[1] ،از مرگ وانهدام در گریزوعلاقه مند به حیات وبقا وماندگاری می باشند بسیار،بسیار مشکل است .

عمده ترین دلیلی که (مرگ) را در نزد انسانها ترسناک ومخوف ودرواقع زشت جلوه می دهد وآنرا درچرخه حیات - طبیعی شان یا در نظر ندارند ویا سعی می کنند در نقطه کور ذهنشان قرار دهند ممکن است دلایلی باشد که در ذیل می آوریم .

اولاً: انسانها (منظور از انسانها،اکثریت آنهاست نه همه ی  آنها ،  زیرا هستند کسانی که تنها از مرگ بلکه از آن سوی مرگ وحیات پس از مرگ هم قبل از فوت مطلع وآگاهند و بعضاً دیده اند و می بینند و هیچ هراسی هم از مرگ ندارند.اما چون تعدادشان بسیار قلیل واندک است ،نمی توان حالت ودیدگاه آنها رادر خصوص مرگ به همه ی آدمها تعمیم داد ونظر قالب ، نظرودیدگاه اکثریت است که ما بیان می کنیم.) به دلیل عدم آگاهی وبه حیات پس از مرگ وآشنایی با آن عالم که در انتظارشان است ،به نوعی می توان گفت که نسبت به آن جاهلند واصولاً آدمی در قبال مجهولات واکنش نشان می دهد ،یا درصدد حل آن برمی آید . که در مورد مادیات وعالم ماده وآنچه به آن مربوط می شود ،دو راه پیش رویش قرار می گیرد.یا آن مجهول را با تمسک به عقل وعلم وصنعت وتکنولوژی حل می کند- که دیگر مجهول نیست ودرجمع معلوماتش قرار می گیرد . ولی در مورد مجهولاتی که از حیطه مادیات خارج است ،واکنش اکثر انسانها توأم با ترس وخوف است. مثل (مرگ)،(عالم ارواح) ،(خلقت ووجود اجنه) ومواردی از این قبیل .

ثانیاً : این که درهمه ی  انسانها خوف ووحشت از مرگ وجود دارد ،به نیت ،اعتقادات،نوع مذهب ومکتب و...تفاوت وجود دارد واینگونه نیست که بگوییم ،یک فرد که در خانواده ای خداپرست ومذهبی بزرگ شده با کسی که درخانواده ای بدون داشتن این امتیازات رشد کرده است ،مانند هم وبه یک نسبت از مرگ می هراسند قطعاً نظردرست ودقیقی نمی باشد.

چرا که همه ی برخوردها ونوع جهان بینی وحتی خاطرات وتصورات و...هر فرد می تواند درصدترس وبیم اورا ازمرگ کم ویا زیاد نماید .از این رومی توانیم بگوییم که (ترس ازمرگ) به دلیل جهل نسبت به آن وحیات پس ازآن است ودرنزد افراد مختلف ،متفاوت بروز وتجلی [2]می نماید. پس ازاین مقدمه برای ذکر دلیل دوم ،باید بگوییم که ترس از اعمال ورفتارونیات ما انسانها ونوع تبلیغی که ازبرخورد با این گونه اعمال وکردار ونیات ،کرده اند منجر به ترس وخوف از مرگ می شود .هر کسی در تنهایی خود ،خوب می داند که چه کرده است ؟ آیا اعمال نیکش بیشتر است یا اعمال زشت وپلیدش ؟ ازهمه بدتر اینکه هیچ کس نمی داند که اندازه پاداش- های بعد از مرگ بر چه میزانی است .

آیا اگر کسی بداند که ،غذا دادن به یک حیوان گرسنه باعث می شود تا همه ی گناهانش پاک ومعدوم گردند، باز هم از مرگ وحیات پس از آن می هراسد؟ البته که خیر. چرا که بعضی از همین تبلیغاتی که مستندات هم خیلی قوی ومستحکم نیست ،ممکن است باعث ترس از رویارویی انسانها با مرگ وعالم پس از آن شود. البته در مقابل کسانی که بر سختگیریهای بیش از حد غیر معمول پس از مرگ تأکید ورزیده اند و به نوعی خواسته اند تمکین آدمیان را دربرابرخداوند با این دستاویز، بدست آورند. کسانی نیز در نقطه مقابل آنها چنان بر طبل تبلیغی تسأهل کوبیده اند که آدمی گاهی شک    می کند که اگراینگونه که اینها می گویند باشد ک حساب وکتاب از  مسیراعتدال خارج می شود.

پس یکی دیگر از عوامل که منجربه ترس از مرگ می شود ،ترس از اعمال وکردارمان است وجهلی که نسبت به حسابرسی در پس از مرگ انجام می پذیرد .

ثالثاً : در خصوص سومین عاملی که منجر به ترس از مرگ می شود ،باید بگوییم که انسانها گمان می کنند که با (مرگ) رشته اتصال آنها از همه تعلقات وعلایقشان ،بریده وقطع می گردد.

به عنوان مثال ،کسی که به فرزندان وخانواده اش عشق می ورزد وبدون آنها زندگی را پوچ وهیچ می داند مرگ را درواقع دشمنی می بیند که قصد جدا کردن او از خانواده ویا دوستان ووالدین وهمه معشوقهایش[3] را دارد .در حالی که چنین نیست ودرست است که مرگ ،قطع کننده ریسمان اتصال انسانها از دنیاست ،اما آنچه ازآن دورمی شویم وقادربه دست یابی به آن نیستیم تعلقات مادی و بی ارزش است ،نه تعلقی که از سر عشق و محبت باشد چرا که سر چشمه عشق ومحبت ودوستی ،عالم بعد از مرگ است و در دنیا فقط جرقه کوچکی از آن خورده است.در نتیجه اگر کسی بداند که با مرگ نه تنها ازآنها که دوستشان دارد،دورنمی گردد ،بلکه بیش از پیش به آنان نزدیک است و از دورانی که درکنارشان با جسم مادی اش قرار داشته ،بیشتر می تواند کمکشان کند و یاری شان برساند واز نیازشان باخبر گردد واز اینها گذشته ،که اگر مرگ به سراغشان آمد،دلیل بر این نیست که او دیگر قادر نیست روی فرزند وخانواده ودوستان ومتعلقاتش را ببیند ،بلکه ممکن است که چون عالم ارواح بدون زمان ومکان است ،مواجه شدن با عزیزانش به زبان وزمان ما انسانها یک چشم برهم زدنی بیش طول نکشد.

آیا کسی که به این واقعیت برسد ،باز هم از مرگ در هراس خواهد بود ؟

گمان نمی کنید همین مجهولات و پرسشهای مختلف که پاسخ صریح وروشن وواضحی ندارد وهرکس دردرون خود وبا دنیای خود،به آنها پاسخ گفته است ،منجر شده تا به طور مثال باحیات (خیام) [4] که دقیقاً دست روی همین مجهولات گذاشته را جهانی نماید.

به غیراز عواملی که ما در خصوص ترس ازمرگ در نزد انسانها آوردیم ،عوامل ودلایل متعدد وفراوان دیگری نیز وجود دارد که معمولاًدر برخورد با افراد مختلف، در سطح معلومات واطلاعات ونیز تفاوت درزهد وتقوای آنها متوجه آنها می شویم که به دلیل اینکه بعضی از آنها منحصر به فرد است وازحیطه عوامل عمومی وتقریباً همگانی خارج است ،ازبیان آنها خودداری کرده ودر پایان فقط به یک تجربه ، که درنزد اکثر افراد محتضر به وجود می آید وحاضرین دربسترشان کمابیش متوجه می شوند،اکتفا می کنیم وآن اینکه علیرغم همه دلایل وشواهد که آورده شده باید باشد.

مرگ آنقدر وحشتناک نیست:

با تمام اختلافاتی که میان مردم جهان هست وبا همه ی اختلافات  مسیرها وروشهایی که دارند، ازهرکجا وهرنقطه شروع کنند بالاخره در یکجا به هم می رسند وآن نقطه مرگ وپایان این زندگی است. نقطه آغاز زندگی فقر باشد یا ثروت ،در محیط جهل باشد یا دانش ،به هنگام مرگ ناگهان به طرز عجیبی همه در یک سطح قرار می گیرند ومساوات کامل که هیچ کس نتوانسته آنرا پیاده کند برقرار می شود. مردم جهان با تمام تفاوتهایی که در طرز تفکردارند در این میان به مرگ اتفاق نظر دارند [5]. و شاید انتخاب نام (تعیین) در دو آیه قرآن برای (مرگ) اشاره به همین حقیقت است یکی از دو آیه می گوید پروردگار خود را تا لحظه ی تعیین مرگ بندگی کن [6] وآیه دیگر از قول بدکاران می گوید که آنها تالحظه تعیین مرگ بدی کردند[7]یعنی هم نیکوکاران و هم بدکاران در این لحظه قطعی و یقینی بهم می رسند.

تصویر مرگ در دو چهره مختلف:

با آنکه پدیده حیات و زندگی ارزشمند ترین موهبت است،و از دست رفتن آن بسی غم انگیز است اما تردیدی هم نیست که انسان خواه ناخواه به این جهان گام می نهد،وزندگی را آغاز می کند،و در این مهمانسرا[1] چندی می ماند و سر انجام با سیمایی دردناک و اخم آلود مرگ روبه رو می شود،و طومار حیاتش[2] در هم می پیچد.دنیای ما دنیای بی ثباتی و آرامش است ،در این جهان چرخش زایشها متوقف نمی شود،باور نکنید که درجو زایشها و مرگ چیزی بی آنکه دستخوش تغییر باشد            خود نمائی کند.هر آنچه موجودیت می یابد راه منتهی به مرگ را بایددرنوردد چه انسان باشد و چه توده های بیشمارموجودات دیگر فرق نمی کند.هر پدیده ای که حرکتش درمرز ماوراء ماده ختم    می شود زوال یافتنی است زیرا صفت مشخصه اش آنرا به نابودی می کشاند وپایان کارش فنا شدن است،وبالاخره مرثیه ی پایان پذیری درتمام قلمرو هستی این جهان طنین انداز است .پیش از هر چیز باید به طرح مسائله پیچیده پایان زندگی پرداخت،و آنرا تجزیه و تحلیل کرد به پرسش هایی که در این باره می شود پاسخ گفت.

آیا زندگی در همین دوره ی حیات خاکی که میان زاد و مرگ محصور است ،یعنی دریک فاصله زمانی که درآن به دنیا آمدگان جای دنیا رفتگان را پی در پی می گیرند خالصه می شود؟ آیا باید چنین تصویرکرد که جز این وجود سه بعدی بر صحنه دنیا وجودی دیگر نیست،وبرویژگی های فردی و شخصیت ما مهرعدم می خورد؟ یا به راستی در دوره ای  از این زندگی  فردایی جاودانه که انسان جهان را به خویشتن  از نو احساس کند در انتظاراوست و سیستم فیزیکی این جهان پس از تبدیل به جهان دیگر سیمای متکامل ونوین خود را نشان خواهد داد وبالاخره در این آمدنها ورفتنها در این شکل گرفتن ها و نابود شدن ها هدفی ربانی دخالت دارد؟ یعنی مشیت الهی چنین خواسته است که برگزیده اش یعنی انسان به شکل مسافری وقتی در روی زمین زندگی کند و سرانجام بر اساس همان مشیت به عرصه ی جهان دیگر منتقل شود و چون رسید درقلمرو آن جاودانه مسکن گزیند. 

اگر مرگ را با فرض نخست توجیه کنیم زندگی با هر شرایطی درد آلود و غم انگیز است ،زیرا احساس نیستی و فنا احساسی ترس آور و فلج کننده است که رنج ناشی از آن چیزی نیست که بتوان انکارش کرد.ولی دیدگاه دوم یعنی از دیدگاه انسانی که به دژاندیشه های ماوراء [3]طبیعی پناه برده واز فراز آن براین جهان نظرمی افکند و معتقد است حرکت توحیدی که انسان و جهان را در یک صف قرار می دهد از حرکت بازنمی ایستد  .  مرگ شکسته شدن قفس تنگ و محدود شدن تن و آزاد شدن از آن و ورود به حوزه بسیاروسیع تر و منطقه ای دل انگیز ایده ال است در این صورت مرگ جز تغییر قالب و تغییر لباس نیست،با مرگ ، انسان این لباس وپیکر خاکی را رها می کند و لباس برزخی برتن خواهد کرد آنگاه برای عروج از یک مرحله به مرحله ی بالاتر و پر کشیدن به سوی بی نهایت لباس برزخی را به دور می افکند ولباس ابدی می پوشد. پایان زندگی برای انسانهایی که این اندیشه متعالی و ارزشمند را دارند،یک تحول سرشار از خیر است تحولی که در آن هر چیزی هویت خود را باز می یابد وخالص می گردد.

( دکتر کارل ) دانشمند فرانسوی می گوید:" پاسخ مذهب به اظطراب بشریت دربرابررازمرگ خیلی بیشترازجواب علم ارضاء کننده است ،مذهب به انسان پاسخی می دهد که قلبش می خواهد. پس تلخی و ناگواری ترک کردن دنیا برای آن گروه که گذرازدیواره مرگ را لحظه ای پایان همه ی ابعاد وجودشان تلقی می کنند و می پندارند که آنسوی مرز زندگی نیست ،امری طبیعی خواهد بود ،ولی در چشم انداز کسانی که معتقدند در این دنیا بازی متنوعی بیشتر در کار نیست بازی ای همانند آنچه کودکان و هنرمندان بدان مشغولند ،و کوچ کردن از جهان ماده ارتفاع وعروج است درمعراجی که سر به نهایت دارد،صورت مسئله به کلی دگرگون می شود ،وچهره دیگری به خود می گیرد به گونه ای که دیگر نه تنها قیافه مرگ ووحشت حول انگیزنیست بلکه هستند شیفتگانی که حتی برای رها کردن تن خاکی و رسیدن به وصال بی تابی می کنند .

چنین برداشتی از چهره ی مرگ ، انسان را در راه اهداف پاک با ایثار قهرمانانه ای به پیشواز جان باختن پر شکوه می کشانند ،تا بتواند همچون پروانه ی آزاد شده از زندان بر فرازاسارتگاه خود بال بگشاید .آن جنگجوی رزمنده در آوردگاه خونین ،مرگ سرخ را می پذیرد ،انگیزه ها و خواسته های عینی را قربانی می کند تا به فردایی سرشار ازعزت و سرافرازی وآرمانی مثبت برسد.چه انسان از دیدگاه او زندگی دو بعدی دارد ،این دو بعدی بودن صفت انحصاری اوست یکی زندگی مادی که در آن تحت شرایط زیستی و ضروریات اجتماعی است و دیگری حیات معنوی و روحی که در این بعد انسان به اندیشه می نشیند و دست به ابتکار و خلاقیت می زند و آرمان می پرورد و به شوروالتهاب درونی خود در خارج عینیت می بخشد و سر نوشت جامعه خویش و حتی تاریخ را دستخوش اراده خود می سازد .عدم آگاهی ودرک کافی از حقیقت مرگ نیز ازعوامل ترس وهراس ونا آرامی است که مرگ را به صورت کابوسی وحشتناک در می آورد .

امام هادی (ع ) بر یکی از یاران بیمارش وارد شد در حالی که هراس مرگ قرار وآرام را از او گرفته بود،امام در خطابی به وی فرمود:ای بنده خدا تواز مرگ می هراسی چون شناخت درستی از آن نداری ،بگو ببینم اگر به کثافت آغشته شوی وازآن آلودگی در رنج وعذاب باشی و به زخمهای چرکین مبتلا گردی وبدانی که شستشوی حمام همه کثافت ورنج را از تو می زداید با این حال آیا مایلی که از حمام استفاده کنی وپلیدی[4] را ازخود دور نمایی ویا از این کار اکراه داری و می خواهی به همان صورت بمانی ؟ بیمار درد مند پاسخ داد : ای فرزند رسول خدا حتماً شستشو ونظافت را ترجیح می دهم. در این هنگام حضرت فرمود : پس آگاه باش که آن مرگ همان حمام است وآخرین شانس تواست که گناهانت را ازخویش دور کنی وخود را از بدی ها پاک سازی حال اگر مرگ تو را در آغوش بگیرد تردیدی نیست که ازهر غم واندوهی می رهی وبه مسرت و شادمانی ابدی خواهی رسید .پس از سخنان امام حال بیمار کاملاً تغییر کرد برسیمایش آرامشی حیرت انگیز سایه افکند،آنگاه با وقاری شکوهمند درتنپوشی که به دور خود پیچیده بود با قلبی سرشارازامید به رحمت حق تسلیم مرگ شدوچشمان حق بینَش را فرو بست وبه سرای جاویدان شتافت.از سوی دیگر منکر معاد ،انسان را از یک زاویه می نگرد واو را موجودی سر گردان در دایره ماده فرض می کند و می پندارد تمامی وجود و هستیش در همین تن خاکی و لحظه های گذران این جهان خلاصه شده است . ازدریچه این تفکر کیفیت نا مطلوبی که بر سرنوشت بشرحاکم است این است که حیات او دستخوش بازی عوامل بی شمار شناخته شده یا ناشناخته است ،با دری عظیم براین جهان روی می گشاید وبا تن دردادن به انواع ستم وبی عدالتی چند صباحی[5] خود را نگه می دارد و سرانجام در آغوش مرگ و زوال[6] می رود. راستیکه چنین زیستی نارواست باقی ماندن دراین  دنیا دردناک است .کسی که چنین استنباط درد آلودی از سرنوشت انسانها می کند درمورد ماهیت کل هستی نیزبه همان نتیجه غم انگیز می رسد زیرا به نظر او این تنها انسان نیست که در بی عدالتی ابراز وجود می کند تمام هستی یافتگان تا آنگاه که فنا شده و درمسیر پوچی و ستم ره می پوید و روزگار می گذراند . از انسانی که به خاطر بقای خود در تکاپوست تا گزنده ای که نیش می زند و یا قطرات باران که ساختمان ها را درهم می کوبند وبه ویرانی می کشانند همگی بی عدالتی می کنند .بنابراین تمام این جهان گذرا پدیده ای است نامشروع ومجموعه ای ازپوچیها وستمها .این برداشت کسی است که از وجود لایزال[7] وابدی که منشأ همه هستی ها ست پیوند خود را بریده است ،وخطایی مرتکب شده که جریمه اش را باید بپردازد.برای چنین فردی بیماریها ،محرومیت ،عدم توانایی در برآوردن آرزوها و نرسیدن به هدفها و مقامات یا از دست دادن آنها و بیم ازآینده ای مبهم و تاریک همه و همه از عوامل شکننده روح و عذاب آور است .

"ویکتور هوگو " نویسنده فرانسوی می گوید:راستی اگر انسان فکر کند که بعد از این زندگی نیستی مطلق است دیگر برای او اصلاً زندگی ارزش نخواهد داشت.آن چیزی که زندگی انسان را گوارا ولذت بخش می کند وکار او را مفرح می سازد . به دل او حرارت وگرمی می بخشد ، افق دیدش را وسعت می دهد ،همان چیزی که از راه وحی و دین به انسان می رسد ،یعنی اعتقاد به جهان ابدی اعتقاد به بقای بشر ،اعتقاد به اینکه انسان فانی نیست و باقی خواهد بود انسان از این جها ن والاتر و بزرگتر است و این جهان برای انسان یک آشیانه کوچک و موقتی است این جهان فقط یک گهواره است برای دوران کودکی انسان و دوران باشکوه و عظیم تر انسان دردوران دیگری است . احساس پوچی و عدم اعتقاد به اینکه پس از این وجود خاکی رستاخیز وحساب و کتابی در کار نیست ،برای انسانهای عصر ترقی دانش و تکنولوژی که با رشد تک بعدی خود به سوی کیفیت زندگی مادی گرایش تمام دارند و آنرا غایت[8] و هدف شمردند بسیار وحشتناک و خرد کننده شده است .

این نو آوری که باید او را از بسیاری از خطرات و خطاها محفوظ بدارد و از بندها و تنگناها رهایی بخشد ،وآرامش و طمأنینه رااز او گرفته و به گرداب اضطرابش افکنده است .دنیای ما دنیایی است که در روی آن آدمیان دیوانه وار در یک جهت به پیش می تازند و در جهت کسب رفاه و قدت که آنرا مصدرسعادت وغایت تلاش خود قرار داده اند .نتیجه این بینش تنگ نظرانه و اینکه جهان صاحبی ندارد و او را در این خراب آباد بی حساب رها کرده اند ، این شده که عرصه دنیا از ترس و کشتار آکنده است و از گوشه این وحشت خانه بوی خون بلند است .کار این انسان که دیگر خود نیست بلکه موجودی است که درونش انباشته از  آز  و کینه و حسد است فعلاً تا به اینجا کشیده و معلوم نیست بعدها به کجا منتهی شود پیدایش مکتب های نوظهور فلسفی نشانه احساس همین درد جان کاه خلأعمیق فکری و معنوی است .

منزل اول مرگ : [1]

حقیقت مرگ بریده شدن روح ازبدن است برای علاقه روح به بدن تشبیهات زیادی شده است. بعضی گفته اند مثل کشتی بان و کشتی که مرگ کشتی را ازتحت اختیارکشتیبان بیرون می برد. روح چراغی است که درظلمتکده تن روشن گردیده است،مرگ یعنی جابه جا کردن چراغ- مثلاً فرض کنید درکلبه ای که چندین سوراخ داشته باشدچراغ گازی قراردهیداز این ماجراها روشنی می دهد چراغ را که بیرون برید تاریک می شود مرگ یعنی بیرون بردن این چراغ ازلکن باید دانست که علاقه روح به بدن نه از جهت حلول است یعنی روح داخل بدن باشد ،نه اینطور نیست داخل و خارج ندارد فقط علاقه دارد توجه تامی به بدن دارد مرگ یعنی قطع علاقه از بدن واجب است که اعتقاد داشته باشیم که مرگ به اذن خداوند است همان کسی که روح را به بدن علاقه داد درشکم مادر تا روز آخر همان کس هم قطع علاقه می کند و خدا می میراند. بعضی از عوام عزرائیل بدشان می آید و او را دشمن می دانند که او درپیش خود کار نمی کند او ازطرف پروردگار وعالم ماموریت دارد.

ماهیت مرگ:

مرگ چیست؟ آیا نیستی و نابودی  و فنا و انهدام[2] است یا تحول و انتقال از جایی به جایی و از جهانی به جهانی ؟ این پرسشی است که همواره برای بشر مطرح بوده و هست ، وهرکس مایل است پاسخ آن را مستقیماً بیابد ویا به پاسخی که داده شده ایمان و اعتقاد داشته پیدا کند. ما مسلمانان به حکم اینکه به قرآن کریم ایمان واعتقاد داریم پاسخ این پرسش را از قرآن کریم می گیریم و به آنچه در این زمینه گفته است ایمان واعتقاد داریم. قرآن کریم پاسخ ویژه ای با تعبیر خاصی درباره ماهیت مرگ دارد،قرآن کریم دراین مورد کلمه (توفی) به کار برده و مرگ را توفی خوانده است. توفی واستیفا هر دو به یک معنی (وفا) هستند،هرگاه کسی چیزی را به تمام و کمال و بدون کم وکسردریافت کند وبه اصطلاح آن را استیفا نماید در زبان عربی کلمه توفی را به کار می برند. در چهارده آیه از آیات قرآن کریم این تعبیر درمورد مرگ آمده است. ازهمه آنها چنین استنباط می شود که مرگ از نظر قرآن تحول گرفتن است، یعنی انسان درحین مرگ ،به تمام شخصیت وواقعیتش در تحویل ماموران الهی قرار می گیرد و آنان انسان را دریافت می کنند .از این تعبیر قرآن مطالب زیر را استنباط می شود:

الف- مرگ نیستی و نابودی و فنا نیست،انتقال از عالمی به عالم دیگر و حیات انسان به گونه ای دیگر ادامه پیدا می یابد.

ب-آنچه شخصیت انسان واقعی راتشکیل می دهد و(من) واقعی او محسوب می شود،بدن وجهازات بدنی و هر چه از توابع بدن به شمار می رود نیست،زیرا بدن وجهازات بدنی وتوابع آنها به جایی تحویل نمی شود ودرهمین جهان تدریجاً منهدم می گردد.آن چیزی که شخصیت واقعی ما را تشکیل می دهد و(من) واقعی ما محسوب می شود همان است که در قرآن ازآن به نفس و احیاناً به روح تعبیر شده است.

ج- روح یا نفس انسان که ملاک واقعی انسان است و جاودانگی  انسان به واسطه ی جاودانگی او است از نظر مقام و مرتبه ی وجودی درافقی مافوق افق ماده و مادیات قرار گرفته است. روح یا نفس،هر چند محصول تکامل جوهری که تبدیل به روح یا نفس می شود،افق وجودیش ومرتبه و مقام وواقعیتش عوض می شود و درسطح بالاتری قرار می گیرد،یعنی از جنش عالم دیگر می شود که عالم ماوراء طبیعت است.با مرگ ،روح یانفس به نشئه ی روح است منتقل می شود وبه تعبیر دیگرهنگام مرگ آن حقیقت مافوق مادی بازستانده وتحویل گرفته می شود.[3]

انسانها در برخورد بامرگ دودیدگاه دارند:

دیدگاه اول:صاحبان این دیدگاه چنین می اندیشدکه مرگ پایان زندگی است .هر انسانی پس از مدتی زندگی در دنیا دفتر عمرش بسته می شود وحیات اوپایان می یابد وهسپار نیستی می شود.

صاحبان این نگرش درمقابل این موضوع دو واکنش نشان می دهند:

1-             برخی نمی توانند خود را از اندیشه ی مرگ ونابودی پس ازآن نجات دهند،از همین رو اظطراب از فنا ونابودی همواره آنان را آزار می دهد ودمی آسوده نمی گذارد.

2-              برخی نیز می کوشند درباره مرگ نیندیشند ونسبت بدان بی توجه وغافل  باشند. آنان فکر می کنند که باغفلت از مرگ می توانند بر اضطرابی که ناشی از فکر نابودی است غلبه کنند.

دیدگاه دوم :پیروان ادیان الهی مرگ راپایان بخش دفتر زندگی نمی دانند بلکه آن را غروبی می دانند که طلوعی درخشان تر درپیش دارد.مرگ تولدی است که آدمی را از یک هستی به هستی بالاتری منتقل می کند. رسول خدا(ص)فرمود: برای بقای خلق شده اید نه برای نابودی وفنا ،وبا مرگ تنها از جهانی به جهان دیگر منتقل می شوید.[4]از ایشان پرسیدند باهوش ترین مومنان چه کسانی هستند؟ فرمود:آنان که فراوان به یاد مرگ اند وبهتر از دیگران خود را برای آن آماده می کنند.[5] امیر المؤمنان (ع)فرمود:ای آدم در همان حال که از مرگ می گریزد آن را ملاقات می کند.زندگی میدان از دست دادن جان ،وفرار مرگ عین نزدیک شدن بدان است .

فلسفه آفرینش می گوید:عالم پس از مرگ وجود دارد. شناخت فلسفه آفرینش وخلقت انسان به شناخت عالم پس از مرگ کمک می کند.بالاخره روزی منظومه شمسی خاموش می گردد.آیا چرخهای تکامل انسان هم پس از آن همه پیشرفت از کار می افتد؟ اگر مرگ نقطه پایان باشد آفرینش جهان بیهوده خواهد بود.مطالعه جهان آفرینش هم از نظر عظمت وهم از نظر دقت این حقیقت را اثبات می کنند که این جهان بیش از آنچه تصور می کنیم وپر شکوه واسرار آمیز است .به گفته ی انیشتن[6] درکتاب فلسفه نسبیت آنچه ما از کتاب بزرگ تکوین وآفرینش خوانده ایم بیش از صفحه یا صفحاتی نبوده است وما در پرتو جهش عظیم دانش بشری تنها به الفبای کتاب عظیم آشنا شده ایم .

مرگ از نظر اسلام :

  تا اندازهای مسلم است که روح و بدن دو واقعیت مخالف همدیگر می باشند بدن واسطه به مرگ خواص حیات را از دست می دهد و تدریجاً متلاشی می شود ولی نه روح .

در روز قیامت شخص ستمگر انگشت ندامت به دندان می گزد[1] و می گوید: ای کاش که من فلان را دوست و خلیل خود نمی گرفتم او مرا از قرآن و ذکر خدا بعد از آنکه به سوی من آمد بازداشت و البته شیطان موجب خذلان انسان است. و رسول خدا می گوید: بار خدایا من حقاً امت و قوم من از این قرآن دوری کردند .

در آیات قرآن که شیطان را خذول و منحرف کننده معرفی می کند و در عین حال فلان را گمراه کننده ازذکر و قرآن می شمارد معلوم می شود که فلان محل ظهور شیطان و نفس الاماره[2] مرکز و محور تجلیات نفس خود او بوده است ،پس در حقیقت و معنی،انسان از خودش و موجودیتش لایه دارد.

این نفس همان قرین سوئی است که در آنجا انسان تقاضا دارد بین او و خودش به قدر فاصله مشرقین جدائی بوده باشد. انسان در میان قبر می رود این نفس نیز با انسان قرین و ملازم است و از او می پرسد: تو کیستی که من تا به حال به زیبایی و محبت و انس با تو ندیده ام در پاسخ می گوید: من عمل خودم هستم ،من مجموعه نتیجه کردار و رفتار خودم هستم ،من ظهور ملکات و سجایا و خودیت تو هستم .

معاد از ماده عود به معنی برگشتن است چون روح دوباره به بدن برگردانیده می شود. معاد از اصول دین مقدس اسلام و اعتقاد به آن واجب است که هر کس دوباره پس از مرگ زنده می شود و بجزای عقیده و عملش می رسد.

 مسئله معاد که ابتدایش مرگ و قبر و بعد برزخ وسپس قیامت کبری و پایانش  بهشت یا جهنم است با این حواس ظاهریه درک نمی شود هرچند اصل معاد به دلیل عقل ثابت است به تفضیلی که ذکر     می شود لکن مجال است کسی به تنهایی سر در بیاورد که بعد از مرگ چه خبر است غیراز وحی راه دیگری ندارد زیرا هر کس در هر عالم و مقامی است اواز حدود آن عالم تجاوز نخواهد کرد. آیا مرده حرف می زند ؟ با این بیان تشابهاتی که بعضی از بی خردان می کند معلوم شد که همه بی اساس است مانند این که می گویند کسی که مرد نبش در حکم جهاد است نظیر چوب خشک،دیگر سوال و جواب در قبرش چیست و ما اگر دهان مرده را از چیزی پر کنیم و روزی دیگر قبرش را بشکافیم و جسدش را ملاحظه کنیم خواهیم دید که چیزی از دهانش خارج نشده است .

معاد روحانی و نیمه جسمانی :

روح که از بدن جدا شد،در جسم لطیفی که فوق العاده از نظر زمان و مکان فعال است و حتی قادر به عبور از موانع می باشد و فنا و فساد در آن راه ندارد قرارمی گیرد و با آن به زندگی جاویدان خود ادامه می دهد . در حقیقت این جسم همانند ماده و جرم نیست ، بلکه شبیه امواج و همانند اثر است اما از آنجا که از جهاتی شباهتی با این جسم دارد و شبحی از آن است ،از آن تعبیر به جسم میکنند. منبع برای مسائل اسلامی قرآن مجید است این کتاب آسمانی در همه جا با صراحت از معاد جسمانی البته توام با روحانی سخن می گوید وکمترین آشنایی با آیات قرآن برای نفی احصار معاد و روحانی کافی است .گاهی دوم را به مشاهده تکرارصحنه مرگ و حیات در جهان گیاهان دعوت می کند که چگونه همه سا ل در برابر چشم همه ما در جهان گیاهان معاد تکرار می شود. زمینها در فصل خزان تدریجاً رو به سوی مرگ می روند ،گلها و شاخه ها رنگ مرگ به خود می گیرند ، و در فصل زمستان همگی مرده اند .

بدیهی است این تشبیه صرفاً برای اثبات معاد جسمانی است و گرنه بقای روح به از فنای جسم با این تشبیه هیچگونه ارتباطی ندارد .

معاد جسمانی در ترازوی عقل میزان عمل :

عقل می گوید: روح و بدن دو حقیقت جدا از هم نیستند، بلکه کاملاً به هم پیوسته اند ،و همانند (ماده)و(انرژی )لازم و ملزوم یک دیگرند[1] ، با هم پرورش می یابند و باهم تکامل پیدا می کنند بنابراین ادامه بقای هیچ یک از آن دو ممکن نیست از سوی دیگر همانطور که جسم دو انسان هیچ گاه از تمام جهات مثل هم نیست ،و حتی به گواهی تحقیقات وسیعی یکه درباره انسانها به عمل آمده،خطوط سر انگشتان دو نفر نیز همانند یکدیگر دیده شده،دو روح نیز همانند یک دیگر نیست و همان طور که جسم بدون روح ناقص است،با روح نیز بدون جسم کمبود دارد، و اگر در جهان برزخ این دو از هم جدا می شود جنبه موقتی دارد و در همان مرحله موقتی نیز فعالیتها ی روح محدوداست و لذا زندگی برزخی به هیچ وجه توسعه زندگی عالم قیامت را ندارد. به عبارت دیگر روح فرمانده و عامل موثر است و بدن فرمانبرو ابزار کار ،همانطور که هیچ فرمانده و هنرمند از فرمانبرو یا ابزار کار بی نیاز نیست ،روح هم برای ادامه فعالیتها بخود بی نیاز از جسم نیست تنها روح در جهان دیگر چون در سطحی بالاتر از این جهان قرار می گیرد جهان نسبت،تنها روح درجهان دیگر چون در سطحی بالاتر از این جهان قرار می گیرد جهان نسبت باید جمعی کامل تروعالی تر در اختیار داشته باشد. در هر صورت جسم و روح همزاد یکدیگرند و بنابراین معاد نمی تواند تنها جنبه روحانی و یا تنها جنبه جسمانی داشته باشد، مطالعه در وضع پیدایش جسم و روح این حقیقت را روشن می سازد .

تجسم اعمال:

  در دنیایی که ما در آن زندگی داریم اعمال و گفتارما ،حرکات زود گذری هستند که پس از انجام یافتن ظاهرمحو و نابود می شوند و دوام و بقایی ندارند . اما همین الفاظ و سخنان و اعمال نیک وبدی که در این زندگی انجام داده ایم وظاهراً نابود و فراموش شده است و حتی در آن چند لحظه وجود،نیز به ما وابسته بود و بدون ما وجودی نداشت،در رستاخیز به صورت وجودات مستقلی درمی آیند که احتمالاً همنشینیهای اصلی ما را تشکیل میدهند و از ما دوری نخواهند کرد. ظلم و ستم و بیدادگری به شکل ابری سیاه و ظلمانی اطراف مارا خواهد گرفت[2]اموال نامشروع یتیمان به صورت شعله های آتش [3]ایمان به صورت نورو روشنایی [4]خلاصه هر کاری به شکل متناسب خود مجسم می گردد. گاهی کیفیات عملی ،تبدیل به کیفیات روحی و جسمی می گرداند،و مثلاً رباخوارانی  که با عمل زشت و آلوده خود تعادل اقتصادی جامعه را بر هم می زنند و به گونه ای از بیماران مصروعی درمی آیند که به هنگام برخواستن از زمین قادر به حفظ تعادل خود نیستند.[5]

درباره ی چگونگی معاد چهار نظر وجود دارد:

معاد جسمانی: صاحبان این نظر که گروهی از فلاسفه قدیم بوده اند می گفتند به هنگام مرگ روح برای همیشه از بدن جدا می شود ودرعالم ارواح باقی می ماند. آنان معتقد بودند که همانطور که جوجه مدتی به زندگی درون پوست تخم نیاز دارد همچون که جنین به زندگی در شکم مادرو بعد از طی دوره ی تکاملی دیگر به آن باز نمی گردد روح نیز به بدن باز نمی- گردد پس لذتها وعذابهای پس از مرگ جنبه ی روحانی دارد.

 معاد جسمانی تنها : بعضی از دانشمندان قدیم و جدید معتقدند که ما وقتی بمیریم همه چیز تمام       می شود به هنگام رستاخیز بدن انسان بر می گردد ولباس حیات می پوشد و روح نیز به آن باز می گردد.

 معاد روحانی همراه باجسمی دیگر: بعضی دیگر معتقد بودند که در معاد این جسم مادی دیگر بازگشت می کند وقتی روح از بدن جدا می شود در جسم لطیفی که فوق العاده از حیث زمان و مکان فعال است و حتی قادر به عبور از موانع است و بنا وفساد در آن راهی ندارد.

 معاد روحانی و جسمانی: آیات قرآن عموماً این نظر را تأکید می کند وقتی روح از بدن جدا     می شود جسم پراکنده می شود و بعد از آن جسم جمع آوری و نوسازی می شود و جسم جان می گیرد منتهی در سطح بالاتر در جهانی وحیاتی عالیتر این حقیقت حتی با کمترین آشنایی انسان با آیات قرآن آشکار می شود .

ریشه های معاد در اعماق فطرت :

 ازدرون جان ما نیز پیامهای مرموزی مرتباً به ما می رسد که سرچمه ی آن نیز نا شناخته است و به ناچار نام (فطرت) یا (نهاد)به آن می گذاریم ،ایمان به زندگی پس از مرگ از جمله همین (الهامات فطری) است ،شواهد تاریخی فراوانی در دست داریم که بشر در طول تاریخ خود بلکه در دوران قبل از تاریخ نیز به زندگی پس ازمرگ ایمان راسخ داشته است وآثار مختلفی که از انسان های پیشین یادگار مانده وچگونگی ساختمان قبر های آنان واشیایی که همراه مردگان به خاک می سپردند .همه گواه بر این موضوع است که انسان مسئله زندگی پس از مرگ را طبق یک الهام درونی یافته . فلسفه آفرینش [1]می گوید :عالم پس از مرگ وجود دارد.

شناخت فلسفه آفرینش وخلقت انسان به شناخت عالم پس ازمرگ کمک می کند . بالاخره روزی منظومه شمسی خاموش می گردد ، آیا چرخ های تکامل انسان هم پس از آن همه پیشرفت از کار    می افتد؟

اگر مرگ نقطه پایان باشد آفرینش جهان بیهوده خواهد بود ، مطالعه جهان آفرینش هم ازنظر(عظمت ) و هم از نظر (دقت ) این حقیقت را به اثبات میکند که این جهان بیش از آنچه تصور می کنیم وسیع و پر شکوه و اسرار آمیز است . به گفته ی انیشتن در کتاب - (فلسفه نسبیت) آنچه ما از کتاب بزرگ تکوین و آفرینش خوانده ایم بیش از صفحه یا صفحاتی نبوده است و ما در پرتو جهش عظیم دانش بشری تنها به الفبای این کتاب عظیم آشنا شده ایم .

دلیل معاد : بقای روح

یکی از رذایلی، که با مسئله رستاخیز و زندگی پس از مرگ رابطه نزدیک دارد ونشان می دهد که با(مرگ ) فنا و نابودی مطلق به سراغ انسان نمی آید ،مسئله بقای روح است . اثبات وجود روح به عنوان یک حقیقت مستقل (نه یک خاصیت عارضی بدن ) این موضوع را روشن می سازد که پس از مرگ ،روح آدمی باقی می ماند و مرگ پایان زندگی به معنی مطلق نیست و اثبات این موضوع در حقیقت یک گام بزرگ به سوی اثبات وجود جهان بعد از مرگ و معاد است. ولی برای رسیدن به این هدف باید سه موضوع را جداگانه بررسی کرد:

           1- استقلال روح [2]

           2- تجدد روح

           3- بقای روح[3]                                                                                                    

دلیل عقلی برنبودن معاد نیست :

گزارشات پس از مرگ آیا برهان عقلی برامتناع آن می باشد ؟ آیا کسی می تواند ادعا کند ودلیل عقلی بیاورد که پس ازمرگ سؤال وجوابی نیست !! فشار قبری نیست !! برزخ وقیامت نیست. شما اهل عقل قضاوت کنید آیا خبر دادن فلان منجم به فلان چیز مثل بودن چهار هزار ستاره بین مریخ ومشتری یا خبر پیغمبر (ص) که برای کافر در قبر مانند اژدهاست از لحاظ  خبر دادن فرق می کند.

معاد جسمانی و روحانی :

آیا بعد از مرگ تنها جنبه روحانی[4] دارد ؟ یعنی جسم به هنگام مرگ برای همیشه از ما جدا می- شود و زندگی جاویدان تنها مربوط به روح است ؟ و یا اینکه معاد در هر دو جنبه صورت می -گیرد ، یعنی جسم و روح تواماً بازمی گردد. و یا اینکه معاد جنبه روحانی و نیمه جسمانی دارد ، یعنی روح باز می گردد وجسم بر می گردد ،اما نه این جسم مادی عنصری معمولی ، بلکه جسم لطیفی که مافوق این جسم و عصاره این جسم است بازگشت می کند و یا اینکه معاد صرفاً جنبه جسمانی دارد و این عقیده کسانی است که برای روح استقلالی قائل نیستند[5] و آن را از آثار و خواص همین جسم می دانند

معاد روحانی :

به هنگام مرگ روح برای  همیشه از بدن جدا می شود و در عالم ارواح باقی می ماند بنابراین این مسئله (معاد) یعنی بازگشت اصولاً مفهومی ندارد و بازگشتی در کار نیست ، بلکه روح به بقای خود هم چنان ادامه می دهد ، بنابراین تمام پاداشها و کیفرها لذات و ناراحتی های پس از مرگ و جهان دیگر همه جنبه ی روحانی دارد .[6]

معاد:                                                معاد از ماده عدد به معنی برگشتن است ،چون روح دوباره به بدن برگردانیده می شود .معاد از اصول دین مقدس اسلام و اعتقاد به آن واجب است که هر کس دوباره پس از مرگ زنده می شود وبه جزای عقیده وعملش می رسد .مسأله معاد که ابتدایش مرگ و قبروبعد برزخ وسپس قیامت کبری[1] وپایانش بهشت یاجهنم است ،با این حواس ظاهری درک نمی شود . هر چنداصل معاد به دلیل عقل ثابت است ،به تفصیلی که ذکر می شود لکن محال است کسی به تنهایی سر در بیاورد که بعد از مرگ  چه خبر است .غیر از وحی راه دیگری ندارد زیرا هر کس در هر عالم ومقامی است ادراکش از حدود آن عالم تجاوز نخواهد کرد .مثلاً طفلی که در عالم رحم است محال است چگونگی وبزرگی عالم بیرون رحم را بفهمد و محال است بی پایانی فضا وموجودات آن را در یابد ،همچنین کسی که در عالم ملک و اسیر ماده و طبیعت است چگونه می شود ملکوت را بفهمد که باطن ملک است وجایگاهش پس از خلاصی از این عالم می باشد وخلاصه خصوصیات عالم های پس از مرگ نسبت به کسی که در عالم دنیاست،غیب است شناختن آن جز تصدیق آنچه را که حضرت آفریدگارخبر داده راهی نیست . پس اگر کسی بگوید از عقل ما دور است که پس از مرگ فلان طور شد اصلاً حرفش مورد قبول نیست چون خصوصیات آن ربطی به عقل ندارد و جمیع عقلاًپشت به پشت هم بزنند از جزئیات جریانات عالم دیگر خبری نخواهد داشت .  

استدلالهای قرآن به امکان معاد:

گرچه ازآن نظرکه ایمان و اعتقاد ما به قیامت از ایمان به قرآن وگفتار پیامبران سرچشمه می گیرد ولزومی ندارد که درباره قیامت به ذکر برهان واستدلال بپردازیم ویا شاهد وقرائن علمی بیاوریم ،ولی نظر به اینکه خود قرآن کریم – در امل برای نزدیک کردن مطلب به اذهان –  به ذکر یک سلسله استدلالها پرداخته است وخواسته است افکار ما ازراه استدلال وبه طور مستقیم هم با جریان قیامت آشنا شود، مابه طوراختصارآن استدلالها را ذکر می کنیم استدلالهای قرآن یک سلسله جوابهاست به منکران قیامت این جوابها برخی در مقام بیان این است که مانعی در راه قیامت نیست ودر حقیقت پاسخی است به کسانی که قیامت را امر ناشدنی فرض می کردند برخی آیات دیگر یک درجه جلوتر رفته ومی گوید درهمین جهان چیزهایی شبیه بر قیامت وجود داشته ودارد وبادیدن چنین چیزها جای افکارنیست،برخی آیات ازاین هم یک درجه جلوتر رفته ووجود قیامت را یک امر ضروری ولازم ونتیجه قطعی خلقت حکیمانه جهان دانسته است . بنابراین مجموع آیاتی که در آنها درباره قیامت استدلال شده است سرگروه است وبه ترتیب ذکر می کنیم . در سوره یس آیه [2]178  می گوید : برای ما مثلی آورد و خلقت خود را فراموش کرد ،گفت این استخوانهای پوسیده را کسی زنده می کند ؟ بگو همان کسی که اولین بارآن را ابداع کرد واو به هر مخلوقی آگاه است . این آیه پاسخ به مرده است از کافران ،که استخوان پوسیده ای رادر دست گرفته آمده وآن استخوان رابا دست خود نرم کرد وبه صورت پودر درآورد وسپس آن هوا متفرق ساخت ،آنگاه گفت چه کسی می تواند این ذرات پراکنده را زنده کند ؟ وآن جواب می دهد ،همان کسی که اولین بار او را آفرید انسان گاهی بامقیاس قدرت و توانایی خود، امور را به شدنی وناشدنی تقسیم می کند ،وقتی چیزی را ماوراء قدرت وتصور خود دیدگمان می برد آن چیز در ذات خود ناشدنی است وقرآن می گوید : با مقیاس توانایی باشد البته این امر ناشدنی است ، ولی با مقایسه با قدرتی که اولین بار حیات را درجسم مرده آفریده چطور؟ با مقیاس به آن قدرت امری است ممکن وقابل انجام آیات زیادی در قرآن کریم آمده که در همه آنها با تکیه وقدرت الهی درباره قیامت بحث می کند  مفاد همه این آیات این است که مشیت خدای عادل حکیم چنین اقتضا دارد که قیامت وجود داشته باشد وهیچ مانعی درراه این مشیت نیست . همان طور که اولین بار معجزه حیات وخلقت ازاین مشیت سرزده و جهان را وانسان را وحیات را آفرید بار دیگر در قیامت انسان را زنده می کند .

پروردگارا به من چگونگی زنده کردن مردگان را بنمایاند . در پاسخ او گفته شد مگر به آن ایمان نداری ؟ او گفت : چرا ،این تقاضا برای این است که قلبم مطمئن گردد . به او گفته شد : چهار مرغ را سرهایشان راببر و بدنهای اینها را تکه تکه کن وهر قسمت را به کوهی قرار بده وسپس آن مرغها را بخوان ، خواهی دید به امرخداوند آن مرغها زنده خواهد شد وبه سوی تو خواهند آمد. توضیح آنکه انسانها اکنون در روی زمین زندگی می کنیم که در ظرف سیصد وشصت واحیاناً تا صد سال و بیشتر ادامه می یابد واین نظام قوت وحیات [3]را مشاهده مکند واز این که زمین می میرد و حیات خویش را از سر می گیرد تعجب نمی کنیم ،اما اگر فرض کنیم که عمر ما انسانها برابر بود فقط با چند ماه آنچنانکه بعضی حشرات چنین اند وفرض کنیم که سواد و خواندن هم نمی دانستیم وازطریق نوشته به تاریخ زمین وگردشهای سالانه اش آگاه نبودیم ، درآن صورت چون خود ما شاهد وناظرموت زمین وتجدید حیات آن نبودیم هرگز باور نمی کردیم که زمین مرده بار دیگر زنده شود مسلماً برای یک پشه که در بهارپدید می آید ودرپایز و زمستان می میرد مقصور تجدید حیات یک غیر قابل تصوراست .

آیا کرمی که در یک درخت وپشه ای که در باغ زندگی می کند که همه دنیای او همان درخت وهمان باغ است می تواند تصور کند که این درخت ویا این باغ جزوتابع یک نظام عظیم تر است به نام مزرعه و سر نوشت بسته به سر نوشت آن مزرعه است وباز آن مزرعه به نوبه خود تابع یک نظام دیگر است به نام شهرستان وآن ،جز تابع یک نظامی دیگر به نام استان و نظام استان تابع نظام کشور تابع نظام.